Nhà đồng sáng lập Quỹ Thiện Tâm – bà Phạm Thu Hương: “Làm việc thiện để thấy mình sống có giá trị hơn”
Với bà Thu Hương, cái tâm là điểm khởi đầu, nhưng lòng tốt muốn đi xa cần cách làm hiệu quả. Thay vì trao những khoản hỗ trợ ngắn hạn, Quỹ hướng tới trao cơ hội, sinh kế, tri thức và năng lực tự chủ để mỗi cá nhân được hỗ trợ không chỉ tự thay đổi cuộc đời mình mà còn là nhân tố thúc đẩy sự thay đổi và tạo ra giá trị cho những người xung quanh.
Việc thiện tự biết lên tiếng
Người ta thường làm thiện nguyện khi đã giàu có và ổn định nhưng Vingroup đã chủ động cho đi ngay khi mới khởi nghiệp ở xứ người, đang phải đối diện với trùng điệp thách thức. Điều gì khiến những người sáng lập Tập đoàn như bà bền bỉ hành thiện suốt 3 thập niên qua, bất chấp các biến động kinh doanh?
Động lực ban đầu rất giản dị. Chúng tôi là lứa thanh niên trưởng thành khi đất nước mới trải qua chiến tranh, còn bộn bề khó khăn. Vì thế, chúng tôi luôn cảm thấy hàm ân các thế hệ cha anh đã hy sinh để đất nước có ngày hòa bình, cũng như tự cảm thấy may mắn vì đã có cơ hội được ra nước ngoài học tập, mở mang hiểu biết.
Mang tâm niệm đó, ngay khi có chút khả năng, chúng tôi lập tức tìm cách hỗ trợ cộng đồng như một sự tri ân và chia sẻ may mắn với những người xung quanh. Ban đầu là với đồng hương xa xứ, sau này hướng về quê hương và rồi chính thức hóa thành một sứ mệnh cam kết với việc ra đời Quỹ Thiện tâm năm 2006.
Hơn 30 năm qua, hành trình thiện nguyện mang lại cho chúng tôi ý nghĩa cuộc sống. Niềm vui của mỗi người được giúp đỡ đã trở thành động lực để chúng tôi làm việc nhiều hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn và có điều kiện hơn để tiếp tục phụng sự cộng đồng.
Trong 20 năm, Quỹ Thiện Tâm dành nhiều nguồn lực cho các hoạt động đền ơn đáp nghĩa, chăm lo người có công và các gia đình còn khó khăn. Gần 1.000 Mẹ Việt Nam Anh hùng, cựu thanh niên xung phong và nạn nhân chất độc da cam được phụng dưỡng, hỗ trợ thường xuyên.
Quỹ cũng trao tặng 27.000 ngôi nhà tình nghĩa, nhà tình thương; dành 11.000 tỷ đồng cho hoạt động tri ân người có công, hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.
Hàng thập niên nay, Vingroup luôn là tâm điểm của truyền thông nhưng không phải ai cũng biết phần lớn ngân sách của Quỹ Thiện Tâm – Quỹ từ thiện lớn nhất Việt Nam là do bà và phu quân – tỷ phú Phạm Nhật Vượng cùng các lãnh đạo cao cấp của Tập đoàn đóng góp chính. Lý do nào khiến hành trình thiện nguyện của Quỹ lại thầm lặng thế trong khi Thiện nguyện luôn là 1 trong 3 trụ cột đầu tiên của Tập đoàn?
Tên của Quỹ là Thiện Tâm – “làm việc Thiện bằng tất cả cái Tâm” nên đúng là nhiều năm qua chúng tôi chỉ chuyên chú hành thiện, không mưu cầu bất kỳ điều gì khác.
Nhưng việc thiện tự biết lên tiếng, lan tỏa và tạo ra sự chung tay của tất cả mọi người. Vì thế, dù 90% nguồn đóng góp vào Quỹ Thiện Tâm đến từ nguồn tài chính cá nhân của các lãnh đạo cao cấp Tập đoàn, nhưng thiện nguyện đã trở thành tinh thần chung của tất cả người Vingrop chúng tôi. Khi thấy một việc thực sự cần thiết, thấy đồng bào đang cần giúp đỡ, trên dưới luôn đồng lòng. Người góp tiền, người góp công nhưng chắc chắn khó đến đâu, chúng tôi cũng tìm cách làm bằng được.
Quy mô của Vingroup hôm nay đã khác rất nhiều so với mấy chục năm trước, nhưng tinh thần phụng sự vì cộng đồng đó chưa bao giờ thay đổi.
Làm thiện nguyện bằng cái tâm nghe có vẻ khá cảm tính. Trong khi Quỹ Thiện Tâm đang triển khai hàng trăm chương trình, làm thế nào để cảm xúc không dẫn tới dàn trải nguồn lực?
Cái tâm quyết định vì sao mình làm. Còn làm thế nào để nguồn lực thực sự tạo ra thay đổi thì phải rất lý trí, khoa học và hiệu quả.
Trong tình huống khẩn cấp, Quỹ ưu tiên cứu người trước. Giai đoạn Covid-19 là một trường hợp như vậy. Khi xã hội cần vắc xin, kit xét nghiệm, thuốc điều trị, trang thiết bị y tế, Vingroup tìm mọi cách để hỗ trợ. Hàng nghìn cán bộ nhân viên cũng tình nguyện tham gia các đoàn hỗ trợ tại TP.HCM.
Còn trong điều kiện bình thường, mỗi chương trình phải được tính rất kỹ về hiệu quả thực tế. Ai cần được ưu tiên, vấn đề nào cấp thiết hơn, một đồng bỏ ra có thể tạo ra tác động đến đâu, mô hình có khả năng nhân rộng hay không.
Trong những thời điểm thiên tai, dịch bệnh gây ra mất mát trên diện rộng, Quỹ Thiện Tâm tập trung nguồn lực cho cứu trợ khẩn cấp và hỗ trợ người dân khôi phục cuộc sống.
Trong đại dịch Covid-19, Quỹ dành 11.000 tỷ đồng cho công tác hỗ trợ và góp 1.000 tỷ đồng khắc phục hậu quả do 2 siêu bão Yagi và Bualoi tàn phá; đồng thời triển khai 150 công trình phòng tránh thiên tai, 655 trạm đo mưa tự động và gần 130 bể bơi phục vụ cộng đồng.
Trao “cần câu” và cả cách “tạo cần câu”
Đó có phải lý do nhiều chương trình kiến tạo sinh kế, giáo dục, y tế, an sinh xã hội… của Quỹ được thực hiện dài hạn, có tính toán bài bản, thậm chí cam kết chi tiết không khác gì các hợp đồng kinh doanh?
Một khoản tiền có thể giải quyết khó khăn trước mắt. Nhưng một nghề nghiệp, một nền tảng tri thức, một mô hình sinh kế tốt hoặc an sinh tốt có khả năng giúp một người tự thay đổi cuộc sống trong nhiều năm. Khi một người đứng vững, gia đình họ có thể tốt lên, nhiều gia đình cùng tốt lên sẽ tạo ra thay đổi của cả một cộng đồng.
Mục tiêu của Quỹ là trao cần câu chứ không chỉ cho cá, thậm chí phải trao cả cách tạo cần câu (cười), để hành trình thiện nguyện không chỉ là cứu khổ tức thời mà phải là tạo khả năng tự phát triển lâu dài, ngay cả khi chương trình hỗ trợ kết thúc.
Nhưng những người cần giúp đỡ đều thuộc nhóm yếu thế, không chỉ nghèo mà đôi khi còn thiệt thòi nhiều mặt từ sức khỏe, trình độ, nhận thức, kỹ năng… Cách làm thiện nguyện “có điều kiện” như vậy liệu có làm khó người cần giúp đỡ không, thưa bà?
Quỹ Thiện Tâm có nhiều chương trình phù hợp với từng nhóm người yếu thế khác nhau. Càng đi nhiều, tiếp xúc nhiều, chúng tôi càng nhận thấy người Việt mình rất giỏi, giỏi học và cũng giỏi xoay sở, họ chỉ thiếu một cơ hội. Nếu giúp một bạn trẻ được học tập, nghiên cứu và phát triển đúng năng lực, cuộc đời của bạn ấy có thể thay đổi, rồi cuộc sống của cả gia đình, thậm chí cả những người xung quanh cũng thay đổi.
Các em bé mồ côi, mất nguồn nuôi dưỡng, giáo dục được Trung tâm Từ thiện và Hướng nghiệp Phật tích cưu mang nuôi dưỡng đã đổi đời khi tốt nghiệp đại học, trường nghề, mang lại cuộc sống ấm no cho không chỉ bản thân các em và cả đại gia đình mà còn đóng góp được cho xã hội.
Ví dụ, một bác sĩ được hỗ trợ đào tạo có thể trở về địa phương, làm chủ kỹ thuật và tiếp tục cứu chữa cho hàng nghìn bệnh nhân trong nhiều năm. Một cô đỡ thôn bản được trang bị kiến thức có thể tiếp tục chăm sóc các bà mẹ trong cộng đồng. Một Hợp tác xã nông nghiệp được tổ chức sản xuất có thể tạo sinh kế cho nhiều hộ nông dân.
Cũng như vậy, có nhiều hộ nông dân đã đổi đời khi triển khai chuẩn chỉ đúng cam kết theo các “hợp đồng từ thiện” của Quỹ.
Từ giáo dục, y tế đến văn hóa, các chương trình của Quỹ Thiện Tâm hướng tới việc mở rộng cơ hội tiếp cận những dịch vụ thiết yếu cho người dân, đặc biệt tại các địa bàn còn khó khăn. Đến nay, Quỹ đã trao 90.000 suất học bổng, xây hơn 580 trường học, nhà bán trú và bếp ăn, trao 24.000 máy vi tính cho các trường khó khăn và biên soạn 6 bộ sách giáo khoa chữ nổi cho học sinh khiếm thị.
Trong lĩnh vực y tế, 7 triệu lượt người được khám, chữa bệnh; 600 bác sĩ miền núi, hải đảo được hỗ trợ đào tạo và 1.200 cô đỡ thôn bản được hỗ trợ đào tạo, thu nhập hàng tháng. Quỹ cũng góp phần tôn tạo, xây dựng hơn 600 công trình văn hóa, lịch sử và đưa 44 xe thư viện lưu động đến nhiều địa phương.
Bà có thể chia sẻ một vài ví dụ thể hiện rõ cách làm đó và hiệu quả thực tế của những “hợp đồng từ thiện”?
Chương trình hỗ trợ bò giống là một điển hình. Thay vì trao hẳn một con bò cho một hộ gia đình rồi chương trình kết thúc, chúng tôi xây dựng mô hình “Ngân hàng cho vay bê, nghé”. Một gia đình nhận bê hoặc nghé cái để nuôi có trách nhiệm. Khi bê nghé cái trưởng thành và sinh sản, bê, nghé cái đầu tiên lại được chuyển sang cho gia đình tiếp theo. Nếu sinh con đực, sẽ được bán như bò thịt, nguồn tiền thu được tiếp tục để hỗ trợ mua bê, nghé cái cho hộ sau.
Như vậy, một nguồn lực ban đầu có thể đi qua nhiều gia đình. Điều chúng tôi muốn tạo ra không dừng ở một con giống, mà là một chuỗi giá trị có khả năng tự sinh sôi. Chúng tôi gọi đó là những “chuỗi tự sinh giá trị”. Quỹ đóng vai trò tạo vốn mồi và thiết kế cơ chế. Khi mô hình vận hành tốt, người được hỗ trợ hôm nay có thể trở thành một phần của giải pháp dành cho người tiếp theo. Như vậy, cùng một nguồn lực sẽ tạo ra giá trị thiết thực, có sức cộng hưởng lớn và giúp được nhiều người hơn rất nhiều so với số vốn ban đầu.
Cách tiếp cận này cũng giải quyết một vấn đề thường gặp của hoạt động từ thiện là tâm lý trông chờ, thưa bà?
Đúng vậy. Với nhiều chương trình, người nhận hỗ trợ cần có “vốn đối ứng”. Vốn đối ứng ấy không nhất thiết là tiền, có thể là công sức, trách nhiệm hoặc một cam kết cụ thể.
Ví dụ, trong chương trình hỗ trợ người dân Khánh Hòa chuyển mô hình nuôi trồng thủy sản ra vùng biển sâu bằng lồng HDPE, Vingroup hỗ trợ 70%, gia đình tham gia 30%. Khi chính mình cũng bỏ nguồn lực, người tham gia sẽ vào cuộc với trách nhiệm khác hẳn.
Sau dự án, những người được trao “cần câu” không chỉ thu về hiệu quả kinh tế, mà còn thu về kiến thức sản xuất, kinh doanh, tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ về nhận thức, tư duy và hành động. Từ đó, người nhận có thể nâng cao năng lực tự chủ, tự tạo thêm “cần câu” cho chính mình và cho những người xung quanh.
Các chương trình sinh kế của Quỹ Thiện Tâm được triển khai theo hướng trao cho người dân điều kiện để tự tạo thu nhập và từng bước thoát nghèo. Đến nay, 25.000 bò cái giống đã được trao tặng, giúp hơn 11.000 hộ thoát nghèo.
Ở lĩnh vực nông nghiệp, Quỹ hỗ trợ 200 hợp tác xã điển hình liên kết với hộ nông dân nghèo cả nước để phát triển kinh tế, hỗ trợ 10 tỉnh lắp đặt hệ thống tưới thông minh và 35 hộ ở Khánh Hòa lắp đặt lồng nuôi xa bờ. Những chương trình này được thiết kế để nguồn lực ban đầu có thể tiếp tục tạo ra giá trị và mở thêm cơ hội cho những người khác.
Lòng tốt muốn bền vững cũng cần kỷ luật và hiệu quả
Về lý thuyết, việc triển khai thiện nguyện bài bản là rất đúng, nhưng với hàng trăm chương trình đã và đang triển khai, quy mô lên đến hơn 46.000 tỷ đồng, Quỹ Thiện Tâm làm thế nào để đảm bảo nguồn tiền đến đúng người, đúng việc, thưa bà?
Quỹ Thiện Tâm được thành lập với bộ máy nhân sự và cơ chế hoạt động chuyên nghiệp chính là để hoạt động thiện nguyện được triển khai bài bản và hiệu quả, hạn chế tối đa việc hỗ trợ theo cảm tính.
Thực tế, mỗi chương trình đều có tiêu chí và cách triển khai riêng nhưng điểm chung là trước khi thực hiện, nhân sự của Quỹ luôn trực tiếp xác minh rất kỹ, lên kế hoạch hành động tỉ mỉ và đồng hành sát sao với những người cần hỗ trợ. Trong quá trình thực hiện, người của Quỹ cũng luôn theo sát địa phương để cùng kiểm tra, giám sát và đo lường kết quả. Mô hình nào hiệu quả mới tiếp tục nhân rộng.
Ngoài cách triển khai bài bản, chuyên nghiệp, vấn đề nhức nhối không kém trong các hoạt động thiện nguyện là tính minh bạch và hiệu quả thực tế. Bà giải bài toán này thế nào trong bối cảnh Quỹ Thiện Tâm có quá nhiều chương trình diễn ra cùng lúc, thời gian triển khai nhiều năm?
Nhiệt huyết thôi là chưa đủ. Làm thiện nguyện là xác định phải có trách nhiệm với từng đồng được trao đi để sự hỗ trợ đến được đúng người cần. Đó là lý do, Quỹ Thiện Tâm đã tổ chức một bộ máy nhân sự chuyên nghiệp gọn nhẹ nhưng hiệu quả, nghiêm túc coi thiện nguyện là một nghề nghiệp chứ không phải hoạt động phong trào. Cán bộ của chúng tôi không chỉ có lòng trắc ẩn mà còn phải có năng lực chuyên môn cao và kỷ luật vững vàng để hoàn thành nhiệm vụ.
Một cơ chế rất hữu ích khác là sự giám sát từ chính cộng đồng. Điều kiện nhận hỗ trợ và quy trình xét duyệt được công khai để người dân có thể theo dõi, phản ánh. Nếu nguồn hỗ trợ đến sai địa chỉ hoặc sử dụng sai mục đích, thông tin có thể được phản hồi rất nhanh về Tập đoàn.
Bản thân tôi và các lãnh đạo Vingroup luôn trực tiếp đọc nhiều thư phản ánh, góp ý để kịp thời điều chỉnh, kiểm soát.
Từ Quỹ Thiện Tâm tới hệ sinh thái phụng sự con người
Khi nhắc tới thiện nguyện của Vingroup, nhiều người thường nghĩ trước hết tới Quỹ Thiện Tâm. Nhưng những năm gần đây, phạm vi này đã được Tập đoàn mở rộng rất mạnh sang y tế, giáo dục, khoa học, văn hóa. Bà nhìn nhận sự thay đổi đó như thế nào?
Chúng tôi đang đi từ cách hiểu tương đối hẹp về “làm từ thiện” sang một cách tiếp cận rộng hơn là “làm thiện nguyện”.
Quỹ Thiện Tâm tập trung nhiều vào những hoàn cảnh khó khăn và những cộng đồng cần hỗ trợ trực tiếp. Nhưng nếu mục tiêu cuối cùng là giúp con người có cuộc sống tốt đẹp hơn thì còn rất nhiều vấn đề khác cần giải quyết.
Vì thế, Vingroup đã phát triển một hệ sinh thái vì con người. Vinmec góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe. Vinschool, Vin Nexus Center, VinUniversity đầu tư cho giáo dục và con người. VinFuture tìm kiếm, tôn vinh những công trình khoa học có khả năng giải quyết các thách thức lớn của nhân loại, đồng thời kết nối giới khoa học Việt Nam với các trí tuệ và phát minh của thế giới, tham gia giải các vấn đề trên quy mô toàn cầu. Các hoạt động văn hóa, thể thao… hướng tới nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần cho người dân, đưa những giá trị tinh thần của Việt Nam đến với đông đảo công chúng hơn.
Cách làm có thể khác nhau, nhưng điểm chung vẫn là đầu tư dài hạn cho con người và xã hội. Với các lĩnh vực thuộc khối thiện nguyện như y tế, giáo dục,… chúng tôi hoạt động theo mô hình phi lợi nhuận chính là để nguồn lực tạo ra tiếp tục được dành cho mục tiêu phát triển ấy.
Sau hơn 20 năm kể từ khi Quỹ Thiện Tâm ra đời, điều gì khiến bà hài lòng nhất khi nhìn lại hành trình ấy?
Mỗi việc làm được cho cộng đồng, dù nhỏ, tôi đều thấy vui. Nhưng điều tôi trân trọng nhất có lẽ là nhận ra rằng, nếu thực sự muốn giải quyết một vấn đề nan giải và đủ kiên trì với nó, chúng ta sẽ tìm được cách, giải pháp tối ưu.
Tôi cũng mong tinh thần đó được tiếp tục ở những thế hệ sau của Vingroup. Làm việc thiện không nên trở thành một nghĩa vụ phải ghi nhớ. Khi một người từ nhỏ đã được chứng kiến, được tham gia và hiểu niềm vui của sự sẻ chia, nhu cầu làm điều tốt sẽ trở thành một phần tự nhiên trong họ. Và nếu mỗi cơ hội giúp đỡ đều được trân trọng, mỗi nguồn lực được sử dụng hiệu quả để tạo thêm nhiều cơ hội mới, tôi tin giá trị của một hành động thiện nguyện sẽ còn đi xa hơn rất nhiều so với thời điểm nó bắt đầu.
Xin cảm ơn Bà!
Minh Khang
