Điều gì thúc đẩy người Việt dùng xe điện?

Với mục tiêu đầy tham vọng đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, xe điện được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong giảm khí thải từ giao thông. Nhưng điều gì thúc đẩy người dân chuyển sang xe điện?

Nghiên cứu “Electric vehicle adoption in Vietnam: usefulness and pro-environmentalism in an emerging market” (tạm dịch: Người Việt Nam lựa chọn xe điện: giữa nhu cầu thiết thực và động lực vì môi trường”) của Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm và Phó giáo sư Catherine Earl (Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam) cho thấy, trong khi các mục tiêu về môi trường đang định hình chính sách quốc gia, người dân hiện đưa ra quyết định dùng xe điện chủ yếu dựa trên những yếu tố thực tế như khả năng chi trả, sự tiện lợi và độ tin cậy. Các phát hiện này cung cấp những gợi ý thiết thực cho nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp trong việc thúc đẩy sử dụng xe điện bằng cách hài hòa các mục tiêu khí hậu với nhu cầu và ưu tiên của người tiêu dùng.

Phát hiện quan trọng nhất từ nghiên cứu của bà là gì?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm: Nghiên cứu của chúng tôi tìm hiểu xem chủ đề về xe điện được đề cập trong các nghiên cứu và trên báo chí trực tuyến tại Việt Nam như thế nào, cũng như những yếu tố định hình thái độ của người tiêu dùng đối với việc sử dụng xe điện. Chúng tôi muốn xác định xem có phải các lợi ích thiết thực như tiết kiệm chi phí, sự tiện lợi và hiệu suất, hay mối quan tâm về môi trường và các giá trị lối sống, mới là điều kiện tiên quyết khiến người dân chuyển sang dùng xe điện.

Chúng tôi nhận thấy ở giai đoạn hiện nay, lợi ích thực tế đang nhỉnh hơn động lực bảo vệ môi trường. Người tiêu dùng dường như quan tâm đến những gì xe điện có thể mang lại cho họ hơn là các giá trị môi trường của bản thân.

Vì sao nghiên cứu này quan trọng đối với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm: Nghiên cứu về phát thải ròng bằng 0 cần tìm hiểu vì sao người tiêu dùng chọn dùng xe điện chứ không phải chỉ về việc triển khai. Quá trình chuyển đổi sang xe điện sẽ không chỉ được quyết định bởi đổi mới công nghệ và chính sách của chính phủ, mà còn bởi việc người tiêu dùng có sẵn sàng đón nhận thay đổi này hay không.

Người tiêu dùng thường đặt câu hỏi: “Chiếc xe này có đáp ứng được nhu cầu hằng ngày của tôi không?” trước khi hỏi: “Nó có thể hiện các giá trị môi trường của tôi không?”.

Có nhiều yếu tố lý giải điều này. Thị trường xe điện Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu và nhiều người tiêu dùng vẫn còn do dự trong việc thay thế các phương tiện truyền thống. Sắm ô tô là một quyết định tài chính lớn, vì vậy người mua có xu hướng ưu tiên khả năng chi trả, độ tin cậy và sự tiện lợi hơn những cân nhắc rộng hơn về môi trường.

Những lo ngại về trạm sạc, quãng đường di chuyển, hiệu suất pin và chi phí bảo dưỡng cũng ảnh hưởng đến quyết định mua xe. Điều này không có nghĩa người tiêu dùng thiếu nhận thức về môi trường, mà phản ánh thực tế của một thị trường đang phát triển, nơi người tiêu dùng trước hết cần có niềm tin rằng xe điện phù hợp với nhu cầu sử dụng hằng ngày.

Những phát hiện này có ý nghĩa gì đối với các nhà hoạch định chính sách, nhà sản xuất và doanh nghiệp?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm: Các phát hiện cho thấy để thúc đẩy sử dụng xe điện tại Việt Nam, cần khiến xe điện trở nên dễ sử dụng và kinh tế hơn, thay vì chỉ dựa vào các thông điệp về môi trường.

Đối với các nhà hoạch định chính sách, điều này có nghĩa cần tiếp tục tháo gỡ những rào cản thực tế thông qua đầu tư vào trạm sạc, ưu đãi tài chính và chính sách hỗ trợ. Đối với các nhà sản xuất, cần tập trung vào khả năng chi trả, độ tin cậy, quãng đường di chuyển, sự thuận tiện khi sạc và chi phí vận hành, đồng thời truyền tải rõ ràng những lợi ích thiết thực này đến người tiêu dùng. Doanh nghiệp cũng có vai trò quan trọng trong việc giúp việc sở hữu và sử dụng xe điện trở nên thuận tiện và dễ tiếp cận hơn.

Nghiên cứu này gợi ý một chiến lược gồm hai giai đoạn: trước tiên đáp ứng các nhu cầu thiết thực, sau đó từng bước xây dựng giá trị biểu tượng và giá trị môi trường của việc sở hữu xe điện khi thị trường trưởng thành. Không nên từ bỏ các thông điệp về môi trường, ngược lại, những thông điệp này có khả năng ngày càng phát huy hiệu quả khi người tiêu dùng đã sẵn sàng.

Nghiên cứu cũng cho thấy Việt Nam có thể khác với các thị trường xe điện phát triển hơn ở châu Âu và Bắc Mỹ, nơi bản sắc môi trường, lối sống và các chuẩn mực xã hội thường đóng vai trò lớn hơn bên cạnh các yếu tố thực tế. Khi trạm sạc tại Việt Nam được mở rộng, công nghệ được cải thiện và người tiêu dùng trở nên quen thuộc hơn với xe điện, động lực thúc đẩy việc sử dụng xe điện cũng có khả năng thay đổi.

Bà kỳ vọng thị trường xe điện Việt Nam sẽ phát triển như thế nào trong những năm tới?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm: Động lực của người tiêu dùng có khả năng sẽ chuyển từ việc chủ yếu quan tâm đến các yếu tố thực tế sang những động lực liên quan đến lối sống và giá trị biểu tượng. Khi sở hữu xe điện trở nên dễ dàng hơn, người tiêu dùng có thể sẽ không còn hỏi liệu xe điện có thực tế hay không mà bắt đầu quan tâm việc sở hữu xe điện nói lên điều gì về bản thân họ.

Chúng tôi kỳ vọng các yếu tố bản sắc môi trường, tính hiện đại của công nghệ, lối sống và địa vị xã hội sẽ ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt trong tầng lớp trung lưu tại các đô thị đang phát triển ở Việt Nam. Mạng xã hội, những người có ảnh hưởng trên môi trường trực tuyến và sự gắn kết cộng đồng cũng có thể đóng vai trò lớn hơn trong việc khuyến khích sử dụng xe điện như một hành vi có lợi cho môi trường.

Cuối cùng, quá trình chuyển đổi sang xe điện thành công không đơn thuần là gia tăng số lượng xe trên đường, mà còn là biến phương tiện giao thông sạch thành lựa chọn thiết thực đối với người tiêu dùng, là thị trường khả thi với doanh nghiệp và bước tiến ý nghĩa hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

Thông điệp quan trọng nhất từ nghiên cứu này rất đơn giản: “Nếu chúng ta muốn người tiêu dùng Việt Nam lựa chọn xe điện vì khí hậu, trước hết phải khiến xe điện trở thành lựa chọn thiết thực trong cuộc sống hằng ngày”.

Hoàng Minh Ngọc