Giải bài toán quản lý khoáng sản, VLXD ở Quảng Trị (Kỳ 2): “Khoảng trống” trách nhiệm và nội hóa chi phí ngoại ứng
Từ quy định quản lý đến thực tế đời sống khu dân cư
Nếu kỳ 1 phản ánh bức tranh tổng thể về áp lực vận chuyển khoáng sản trên các tuyến đường xã Lệ Ninh, thì tại xã Trường Sơn, những bất cập đang bộc lộ trực tiếp trong đời sống sinh hoạt của người dân tại các khu dân cư lân cận mỏ. Ranh giới giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sống trở nên mong manh khi hoạt động khai thác, chế biến, vận chuyển đá khiến bụi mịn phát tán gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến đời sống người dân. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác định rõ trách nhiệm của các bên liên quan, đồng thời nội hóa chi phí ngoại ứng vào giá thành sản xuất.
Nội hóa chi phí ngoại ứng được hiểu là quá trình buộc các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất hoặc người tiêu dùng) phải gánh chịu những chi phí xã hội mà hành động của họ gây ra cho người khác, thay vì để những chi phí này nằm ngoài thị trường. Ví dụ điển hình nhất là ô nhiễm môi trường, một nhà máy thải khói bụi ra không khí làm ảnh hưởng đến sức khỏe người dân xung quanh, nhưng nhà máy lại không phải trả tiền cho sự suy giảm sức khỏe đó.
Ông Trần Viết Tư, người dân sinh sống tại thôn Kim Sen, ngay đối diện khu vực mỏ đá Bảo Ninh không giấu được sự bức xúc khi phản ánh về tình trạng này: “Mỗi khi mỏ nổ mìn, gia đình cảm nhận rõ sự rung chấn, có những thời điểm đá văng vào tận khu vực nhà dân. Ngày nắng, xe tải trọng lớn chạy liên tục cả ngày lẫn đêm làm bụi phát tán, nhà tôi lúc nào cũng phải đóng kín cửa để tránh bụi và tiếng ồn. Xe chạy rơi vãi đá xuống đường ngay trước cổng nhà tôi nhưng chủ mỏ không hề dọn dẹp. Mặc dù người dân trong thôn đã nhiều lần cùng ký đơn gửi chính quyền địa phương, tình trạng này đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm”.
Cùng cảnh ngộ, bà Nguyễn Thị Thắm (sinh năm 1986), hàng xóm ông Tư cho biết: “Gia đình thường xuyên phải sống trong cảnh “cửa đóng then cài”, thậm chí phải căng bạt để che chắn bụi bay vào nhà. Nhà tôi có tình trạng nứt do hoạt động nổ mìn của mỏ đá, xe tải chạy rầm rập xuyên đêm còn gây tiếng ồn lớn, ảnh hưởng đến giấc ngủ và đời sống. Ngày nắng thì bụi, ngày mưa thì bùn đất theo dòng nước tràn thẳng vào sân nhà, gia đình lại phải rất vất vả để dọn dẹp”.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Kinh tế Môi trường về thực trạng trên, ông Hoàng Mạnh Hà, Chủ tịch UBND xã Trường Sơn, cho biết: “Trên địa bàn xã, tập trung chủ yếu tại khu vực bản Xuân Tiến hiện có 4 mỏ đá vôi đang hoạt động trong phạm vi giấy phép (Công ty TNHH VTTM Hòa Phát, Công ty TNHH Thục Linh, Công ty TNHH Tổng Công ty Thế Thịnh và Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Bảo Ninh). Hiện trữ lượng khai thác thực tế của các mỏ này cơ bản đã gần hết”.
“Chính quyền địa phương cùng các đơn vị chuyên môn thường xuyên phối hợp, tổ chức các đợt kiểm tra liên ngành. Từ đầu năm đến nay, địa phương đã thực hiện khoảng 3-4 đợt kiểm tra, đồng thời theo dõi hồ sơ đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của từng đơn vị. Bên cạnh đó, chính quyền xã yêu cầu các mỏ thường xuyên tưới nước để giảm bụi phát sinh trong quá trình khai thác, vận chuyển”, ông Hà chia sẻ thêm.
Theo ông Hà, trước những kiến nghị của người dân về tình trạng bụi từ hoạt động khai thác và vận chuyển khoáng sản, trong năm 2025, UBND xã đã mời các đơn vị liên quan làm việc. Sau đó, các doanh nghiệp khai thác có động thái hỗ trợ gần 10 tỷ đồng để thi công tuyến đường bê tông dân sinh. Trong đó, một đoạn đường bê tông kiên cố từ mỏ Hòa Đại Phát đến mỏ Thế Thịnh phục vụ vận chuyển có giá trị lên tới 5 tỷ đồng. Các doanh nghiệp cũng tiến hành khắc phục một điểm hư hỏng nghiêm trọng trên tuyến đường.
Khi trách nhiệm bị phân tán trên một tuyến đường dân sinh
Nhằm hạn chế ảnh hưởng đến đời sống người dân, ngày 12/6/2026, UBND xã Trường Sơn ban hành Công văn số 925/UBND-KT gửi 4 doanh nghiệp khai thác mỏ gồm Hòa Đại Phát, Bảo Ninh, Thục Linh và Thế Thịnh. Công văn yêu cầu các đơn vị khai thác đúng công suất thiết kế, thực hiện nổ mìn theo giờ quy định, không chở quá tải, che chắn phương tiện vận chuyển bằng bạt cẩn thận, thường xuyên tưới nước giảm bụi và bồi thường thiệt hại cho người dân theo quy định. Đặc biệt, xã Trường Sơn quán triệt các đơn vị không vận chuyển đá qua khu dân cư trong các khung giờ từ 11h30 đến 13h00 và từ 18h00 đến 5h00 sáng hôm sau.
Tuy nhiên, theo phản ánh của người dân, tình trạng xe chở đá hoạt động xuyên đêm vẫn tiếp diễn, bất chấp những yêu cầu đã được chính quyền địa phương ban hành.
Ông Nguyễn Đức Cảnh, một người dân sống sát trục đường huyết mạch này, bức xúc cho biết: “Nhà tôi chịu nhiều ảnh hưởng nhất từ hoạt động vận chuyển đá, các xe tải trọng lớn chạy liên tục cả ngày lẫn đêm khiến nhà tôi sống chung với bụi, quá bức xúc tôi đã nhiều lần gửi đơn lên chính quyền xã nhưng vẫn chưa giải quyết thỏa đáng. Dù UBND xã đã ban hành công văn cấm xe chạy vào các khung giờ cao điểm, nhưng cả tháng trời chúng tôi không hề thấy bóng dáng lực lượng nào đi kiểm tra, giám sát. Xe tải trọng lớn, xe đầu kéo vẫn vô tư chạy vào ban đêm, có khi từ 1 giờ đến 3 giờ sáng, tra tấn giấc ngủ của người dân”.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Kinh tế Môi trường, đại diện Công ty TNHH Hòa Đại Phát cho biết: “Tuyến đường bê tông kiên cố là do đơn vị đầu tư xây dựng nhằm phục vụ hoạt động vận chuyển và công tác an sinh. Đơn vị chú trọng việc tưới nước dập bụi để bảo đảm cuộc sống của người dân xung quanh và chấp hành nghiêm khung giờ chạy xe do xã quy định”.
“Về vấn đề bụi phát sinh trong quá trình vận chuyển, do có nhiều mỏ đá cùng hoạt động vận tải trên tuyến đường này. Nếu chính quyền không phân định rõ trách nhiệm của từng đơn vị vận tải thì những nỗ lực riêng lẻ của một doanh nghiệp cũng khó có thể giải quyết triệt để tình trạng ô nhiễm”, đại diện đơn vị Hòa Đại Phát trao đổi thêm.
Thực tế trên cho thấy, trách nhiệm bảo vệ môi trường không thể chỉ giới hạn ở các chủ mỏ được cấp phép khai thác. Từ khâu nổ mìn, khai thác, xay đá đến vận chuyển qua các tuyến đường dân sinh, mỗi công đoạn đều có thể phát sinh chi phí môi trường và xã hội. Khi trách nhiệm giữa các chủ thể chưa được phân định rõ ràng, khoảng trống quản lý dễ xuất hiện tại những điểm giao thoa giữa hoạt động khai thác, vận tải và sử dụng hạ tầng chung.
Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát mà còn làm giảm hiệu quả thực thi các quy định quản lý. Nếu thiếu cơ chế xác định trách nhiệm cụ thể và giám sát thường xuyên, những yêu cầu trên văn bản khó có thể chuyển hóa thành hiệu quả thực tế, trong khi người dân tiếp tục phải chịu những tác động từ hoạt động khai thác, vận chuyển khoáng sản.
Nội hóa chi phí ngoại ứng: Xác lập trách nhiệm từ hoạt động khai thác đến vận chuyển
Từ thực tế tại xã Trường Sơn, có thể thấy tác động của hoạt động khai thác và vận chuyển đá không chỉ giới hạn trong phạm vi các mỏ mà còn ảnh hưởng đến khu dân cư và hạ tầng giao thông. Bụi, tiếng ồn, rung chấn, hư hỏng đường sá và những thiệt hại dân sinh là các chi phí môi trường, xã hội cần được nhận diện và xác định trách nhiệm khắc phục.
Dưới góc độ kinh tế môi trường, đây là những biểu hiện của chi phí ngoại ứng tiêu cực, tức những tổn thất phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng chưa được phản ánh đầy đủ vào giá thành, khiến một phần gánh nặng chuyển sang cộng đồng. Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp hỗ trợ làm đường hay tưới nước giảm bụi mà còn ở việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ môi trường và khắc phục thiệt hại theo quy định.
Theo thông tin từ UBND xã Trường Sơn, các doanh nghiệp đã hỗ trợ gần 10 tỷ đồng để xây dựng đường dân sinh. Đây là đóng góp có ý nghĩa đối với hạ tầng địa phương, nhưng không thể mặc nhiên thay thế các nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp trong quá trình khai thác và vận chuyển khoáng sản.
Đối với tuyến đường có nhiều mỏ cùng sử dụng, cơ quan chức năng cần rà soát lưu lượng xe, tải trọng, tần suất vận chuyển và hiện trạng hư hỏng để xác định nguyên nhân, trách nhiệm của từng đơn vị. Đồng thời, cần phân định rõ trách nhiệm của chủ mỏ và đơn vị vận tải trong kiểm soát bụi, hạn chế rơi vãi vật liệu, bảo đảm an toàn giao thông và khắc phục những tác động do hoạt động của mình gây ra.
Yêu cầu này càng cấp thiết khi theo rà soát của địa phương, trữ lượng khai thác thực tế của các mỏ đá tại Trường Sơn cơ bản đã gần hết. Nếu nghĩa vụ phục hồi môi trường, sửa chữa hạ tầng và khắc phục thiệt hại không được xác định rõ trong quá trình hoạt động, gánh nặng có thể chuyển sang ngân sách địa phương và cộng đồng sau khi các mỏ đóng cửa.
Về bản chất, nội hóa chi phí ngoại ứng là yêu cầu chủ thể gây ra tác động phải tính toán và chịu các chi phí tương ứng theo quy định, thay vì để xã hội gánh chịu. Muốn vậy, trách nhiệm cần được xác lập trên cơ sở số liệu, mức độ tác động và căn cứ pháp lý cụ thể, không chỉ dựa vào những khoản hỗ trợ tự nguyện hay giải pháp tình thế.
Đây là điều kiện để hài hòa nhu cầu vật liệu xây dựng với yêu cầu bảo vệ môi trường và đời sống dân cư. Hiệu quả phát triển không chỉ nằm ở sản lượng khai thác hay hạ tầng được đầu tư, mà còn ở việc những chi phí và tổn thất phát sinh được nhận diện, khắc phục và phân định trách nhiệm minh bạch, đúng quy định. (Còn nữa)
Minh Tâm
