Xuất khẩu thủy sản vượt 9,1 tỷ USD, tăng trưởng đứng trước bài toán bền vững
Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản tháng 9/2026 tiếp tục duy trì trên 1,1 tỷ USD. Kim ngạch đạt khoảng 1.134,5 triệu USD, tăng 11,9% so với cùng kỳ. Lũy kế 9 tháng, toàn ngành đạt 9.103,5 triệu USD, tăng 11,4%.
Đáng chú ý, mức tăng trưởng này không diễn ra đồng đều. Trong khi Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN tiếp tục mở rộng mạnh, các thị trường lớn như Mỹ, EU và Nhật Bản lại đồng loạt giảm trong tháng 9.
Diễn biến trên cho thấy dư địa tăng trưởng của ngành thủy sản không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu thị trường, mà ngày càng gắn với khả năng đa dạng hóa đầu ra, chủ động nguồn nguyên liệu và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về truy xuất, môi trường và tính bền vững.
Tôm vẫn là trụ cột nhưng tốc độ tăng đang chậm lại
Tôm tiếp tục giữ vị trí lớn nhất trong cơ cấu xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Tháng 9, kim ngạch xuất khẩu tôm đạt khoảng 467,1 triệu USD, tăng 3,9% so với cùng kỳ. Lũy kế 9 tháng đạt 3,745 tỷ USD, tăng 11%.
Với tỷ trọng khoảng 41% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản, biến động của ngành tôm có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả chung của toàn ngành. Tuy nhiên, tốc độ tăng của tôm trong tháng 9 thấp hơn đáng kể so với nhiều nhóm hàng khác.
Theo VASEP, thị trường tôm thế giới đang chịu tác động từ nguồn cung gia tăng và sức mua chưa đồng đều. Tại Trung Quốc, nhập khẩu tôm tăng nhanh hơn tiêu thụ; trong khi tại EU, nhập khẩu tôm nguyên liệu suy giảm và có sự phân hóa giữa các khu vực. Tại Mỹ, lượng bán tôm đông lạnh trong tháng 8 giảm dù doanh thu tăng.
Đối với ngành tôm Việt Nam, câu chuyện tăng trưởng vì vậy không đơn thuần là mở rộng sản lượng. Khả năng kiểm soát chất lượng vùng nuôi, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm tác động môi trường và nâng giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ ngày càng quan trọng.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào sản lượng sang nâng cao hiệu quả và giá trị gia tăng. Trong bối cảnh nguồn cung tôm toàn cầu tiếp tục mở rộng, lợi thế cạnh tranh dài hạn sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng, tính ổn định và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của nhà nhập khẩu.
Cá tra và các nhóm hải sản tạo thêm dư địa tăng trưởng
Nếu tôm có dấu hiệu chậm lại, cá tra đang cho thấy diễn biến tích cực hơn.
Theo VASEP, xuất khẩu cá tra tháng 9 đạt khoảng 214,3 triệu USD, tăng 18,6% so với cùng kỳ. Lũy kế 9 tháng đạt 1,737 tỷ USD, tăng 10,7%.
Nguồn cung một số loại cá thịt trắng khai thác bị thắt chặt tạo thêm cơ hội cho cá tra Việt Nam. Tại Nhật Bản, việc Kyokuyo tiếp tục giới thiệu cá tra qua hệ thống phân phối chuyên nghiệp cho thấy sản phẩm này đang từng bước mở rộng độ nhận diện tại một thị trường có yêu cầu cao.
Bên cạnh cá tra, nhiều nhóm sản phẩm khác cũng ghi nhận mức tăng khá. Trong 9 tháng, cá các loại đạt 1,741 tỷ USD, tăng 12,2%; mực, bạch tuộc đạt 606,4 triệu USD, tăng 15,4%; cua, ghẹ và giáp xác khác đạt 354 triệu USD, tăng 31,6%. Nhuyễn thể có vỏ đạt 231,3 triệu USD, tăng 25,2%.
Cơ cấu này cho thấy một điểm đáng chú ý đối với quá trình phát triển bền vững: tăng trưởng của ngành đang có thêm đóng góp từ nhiều nhóm sản phẩm, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào một mặt hàng chủ lực.
Tuy nhiên, đa dạng hóa sản phẩm chỉ thực sự tạo ra nền tảng bền vững nếu đi cùng với khả năng kiểm soát nguồn nguyên liệu và bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động khai thác.
Trung Quốc và ASEAN trở thành điểm tựa mới
Về thị trường, Trung Quốc – Hồng Kông tiếp tục là động lực nổi bật nhất.
Tháng 9, xuất khẩu thủy sản sang thị trường này đạt khoảng 315 triệu USD, tăng 39,9%. Lũy kế 9 tháng đạt 2,3 tỷ USD, tăng 33%, chiếm khoảng một phần tư tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Theo tính toán từ số liệu VASEP, phần tăng thêm của thị trường Trung Quốc – Hồng Kông đóng góp khoảng 62% mức tăng kim ngạch toàn ngành so với cùng kỳ.
ASEAN cũng ghi nhận tốc độ tăng đáng chú ý. Kim ngạch tháng 9 đạt gần 84 triệu USD, tăng 45,4%; lũy kế 9 tháng đạt 620 triệu USD, tăng 21%.
Hàn Quốc tăng 16,4% trong tháng 9, đưa kim ngạch 9 tháng lên 652 triệu USD, tăng 6,1%. Các thị trường khác tăng 17,3% trong 9 tháng.
Sự dịch chuyển này có ý nghĩa đối với tính chống chịu của ngành. Việc mở rộng thị trường giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống và có thêm khả năng phân bổ sản phẩm theo nhu cầu từng khu vực.
Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh tại Trung Quốc cũng đi kèm áp lực cạnh tranh. VASEP lưu ý nguồn cung nội địa Trung Quốc và hàng nhập khẩu từ các nguồn khác có thể gia tăng lựa chọn cho người mua, từ đó tạo sức ép lên giá.
Do đó, đa dạng hóa thị trường cần đi cùng đa dạng hóa sản phẩm và nâng chất lượng chuỗi cung ứng. Đây là điều kiện quan trọng để tăng trưởng xuất khẩu không chỉ dựa vào lợi thế giá.
Mỹ, EU, Nhật Bản: Những thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn cao
Trái ngược với diễn biến tại châu Á, các thị trường truyền thống lại có dấu hiệu chững lại.
Tại Mỹ, xuất khẩu thủy sản tháng 9 giảm 3,4%, xuống 176 triệu USD. Lũy kế 9 tháng đạt 1,43 tỷ USD, chỉ tăng 0,9%.
Theo VASEP, chi phí thuế bổ sung cùng các yêu cầu liên quan đến MMPA và COA tiếp tục tác động tới giao dịch. Nhu cầu bán lẻ cũng phân hóa giữa các nhóm sản phẩm.
Tại EU, kim ngạch tháng 9 giảm 12,8%, đạt 93 triệu USD; lũy kế 9 tháng đạt 843 triệu USD, giảm 3%.
Nhật Bản giảm 13,7% trong tháng 9. Sau 9 tháng, kim ngạch đạt 1,25 tỷ USD, tăng 0,8%.
Đáng chú ý, với EU và các thị trường phát triển, câu chuyện bền vững không còn chỉ là một lợi thế truyền thông. Truy xuất nguồn gốc, chống khai thác bất hợp pháp, bảo đảm nguồn nguyên liệu hợp pháp và minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng trở thành điều kiện để duy trì khả năng tiếp cận thị trường.
VASEP mới đây đã góp ý về dự thảo quy trình thực hành chuẩn trong kiểm tra truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác để chế biến, xuất khẩu sang EU. Điều này cho thấy truy xuất nguồn gốc đang trở thành một phần ngày càng quan trọng trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thủy sản.
Với ngành có tỷ trọng lớn từ nuôi trồng và khai thác tự nhiên như thủy sản, việc kiểm soát nguồn nguyên liệu vì thế không chỉ liên quan đến thương mại mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu sử dụng tài nguyên biển và tài nguyên nước theo hướng bền vững.
Bài toán quý IV: Tăng trưởng phải đi cùng khả năng chống chịu
VASEP nhận định xuất khẩu thủy sản quý IV có thể giảm nhịp sau giai đoạn tăng tốc trong quý III. Nhiều đơn hàng phục vụ mùa tiêu dùng cuối năm đã được nhập khẩu và giao hàng sớm, trong khi nguồn nguyên liệu của một số ngành hàng còn hạn chế.
Tôm, cá tra và cá rô phi đều đối mặt với những hạn chế nhất định về nguyên liệu. Trong khi đó, thủy sản khai thác khó mở rộng sản lượng do yêu cầu về nguồn gốc và tính hợp pháp của nguyên liệu.
Với kết quả 9 tháng đạt 9,103 tỷ USD, VASEP cho rằng xuất khẩu thủy sản cả năm có thể đạt khoảng 12 tỷ USD. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng quý IV được dự báo sẽ thấp hơn so với các quý trước.
Ở góc độ phát triển bền vững, đây có thể xem là phép thử đối với khả năng chống chịu của toàn chuỗi giá trị thủy sản.
Tăng trưởng dài hạn sẽ khó dựa đơn thuần vào việc mở rộng sản lượng. Thay vào đó, ngành cần nâng hiệu quả sử dụng nguyên liệu, giảm hao hụt trong chế biến, tận dụng phụ phẩm, kiểm soát tác động môi trường trong nuôi trồng, đồng thời nâng năng lực truy xuất nguồn gốc đối với thủy sản khai thác.
Việc đa dạng hóa thị trường cũng cần được đặt song song với nâng cấp tiêu chuẩn sản phẩm. Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN đang tạo động lực tăng trưởng đáng kể, nhưng sự suy giảm tại Mỹ, EU và Nhật Bản cho thấy thị trường xuất khẩu vẫn có thể biến động mạnh.
Vì vậy, con số hơn 9,1 tỷ USD sau 9 tháng không chỉ phản ánh sức tăng của ngành thủy sản Việt Nam, mà còn đặt ra yêu cầu về chất lượng của tăng trưởng. Nguồn nguyên liệu được quản lý bền vững, chuỗi cung ứng minh bạch, sản phẩm có giá trị gia tăng cao và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường sẽ là những yếu tố quyết định liệu đà tăng trưởng hiện nay có thể chuyển thành năng lực cạnh tranh dài hạn hay không.
Nhị Hà
