Chuyển từ “tiền kiểm” sang “kiến tạo phát triển”: Đột phá thể chế để bảo vệ môi trường là trung tâm của tăng trưởng
*Đây là bước chuyển từ tư duy quản lý áp đặt sang kiến tạo phát triển bền vững, huy động nguồn lực toàn xã hội và định lượng hóa các công cụ kinh tế xanh.
Bối cảnh mới và yêu cầu cấp thiết sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường
Chiều ngày 31/7/2026, tại Nhà Quốc hội, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội thảo “Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường”. Sự kiện ghi nhận sự tham dự và phát biểu chỉ đạo quan trọng của Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, cùng sự chủ trì của Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban KH-CN-MT Nguyễn Thanh Hải và đại diện các cơ quan trung ương, chuyên gia kinh tế, môi trường hàng đầu.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 khi đi vào cuộc sống từ ngày 01/01/2022 đã tạo nên bước ngoặt lớn về tư duy quản lý, chuyển từ thế thụ động sang chủ động kiểm soát nguồn thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, sau 5 năm thực thi, bối cảnh kinh tế – xã hội trong nước và quốc tế đã có những chuyển biến sâu sắc. Đặc biệt, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã xác định rõ mô hình phát triển mới: Việt Nam hướng tới tăng trưởng hai con số nhưng phải lấy “Bảo vệ môi trường làm trung tâm”, quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần, cam kết phát triển hài hòa và đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050.
Báo cáo tại Hội thảo, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, dự thảo Luật sẽ sửa đổi, bổ sung 78/171 điều, thêm mới 02 điều (Điều 72a và Điều 139a) thuộc 04 nhóm chính sách lớn. Đáng chú ý, việc sửa đổi lần này quán triệt sâu sắc tinh thần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh mà không làm phát sinh thêm bộ máy tổ chức hay biên chế chuyên trách.
Góc nhìn sắc bén từ Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam: Cần Bộ tiêu chuẩn hệ thống định lượng cho Kinh tế xanh
Tại Hội thảo, đóng góp ý kiến về các công cụ kinh tế và mô hình phát triển xanh, PGS.TS Lưu Đức Hải – Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam (VIASEE) kiêm Tổng thư ký Hội đã thẳng thắn chỉ ra một ‘khoảng trống thể chế’ quan trọng trong thực tiễn áp dụng các mô hình kinh tế mới.
Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, các chủ trương của Đảng và Nhà nước thời gian qua đã đặt ra định hướng rất rõ ràng về phát triển Khu công nghiệp (KCN) sinh thái, kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh. Tuy nhiên trên thực tế, tính đến nay cả nước vẫn chưa có một KCN sinh thái nào được chứng nhận chính thức. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở chỗ: các mô hình kinh tế tuần hoàn hay kinh tế xanh hiện mới dừng lại ở mức độ ‘khuyến khích’ chung chung, chưa có hệ thống tiêu chuẩn cụ thể để định lượng.
“Trong nền kinh tế thị trường, các danh hiệu hay mô hình xanh không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi. Doanh nghiệp thực hiện kinh tế tuần hoàn được bao nhiêu %, kinh tế xanh đến mức độ nào phải có tiêu chuẩn để xác định. Từ đó, mới có cơ sở định lượng hóa các chính sách hỗ trợ, ưu tiên về thuế, tín dụng hay đất đai trong sản xuất kinh doanh.”
— PGS.TS Lưu Đức Hải – Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam kiêm Tổng thư ký.
Phân tích của đại diện Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam đã nhận được sự đồng thuận cao từ hội trường. Việc định lượng hóa tiêu chuẩn xanh không chỉ giúp minh bạch hóa chính sách ưu đãi mà còn ngăn chặn tình trạng ‘tẩy xanh’ (greenwashing), tạo động lực thực chất cho các doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ.
Tiếng nói từ thực tiễn doanh nghiệp và quản trị thị trường Carbon
Bên cạnh các vấn đề thể chế vĩ mô, Hội thảo dành nhiều thời gian lắng nghe phản hồi từ cộng đồng doanh nghiệp – đối tượng trực tiếp chịu tác động của Luật.
Đại diện doanh nghiệp, bà Đỗ Hoàng Anh – Giám đốc Đối ngoại Công ty TNHH Nhà máy Bia Heineken Việt Nam nêu thực trạng: Trong quá trình vận hành, doanh nghiệp thường xuyên thực hiện các cải tiến kỹ thuật (như lắp đặt hệ thống lọc RO để tái sử dụng nước). Những cải tiến này nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, không làm tăng lưu lượng hay tải lượng ô nhiễm. Do đó, doanh nghiệp kiến nghị Luật sửa đổi cần quy định rõ: các thay đổi tối ưu hóa vận hành không làm gia tăng rủi ro môi trường thì chỉ cần cập nhật thông tin, không phải làm thủ tục xin điều chỉnh hay cấp lại Giấy phép môi trường. Quy định này sẽ giảm tối đa chi phí tuân thủ, khuyến khích doanh nghiệp chủ động áp dụng công nghệ sạch.
Về công cụ tài chính môi trường, TS Tống Xuân Chinh – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Sữa Việt Nam nhấn mạnh: Việc bổ sung quy định về sàn giao dịch và thị trường carbon trong nước là bước tiến rất lớn. Tuy nhiên, lập sàn giao dịch không phải là mục tiêu cuối cùng, mà mục tiêu phải là giảm phát thải thực chất, đo đếm được (MRV) và không tính trùng. Dự thảo Luật cần phân định rõ ràng giữa ‘hạn ngạch phát thải’ (quyền phát thải bắt buộc) và ‘tín chỉ carbon’ (kết quả giảm phát thải được chứng nhận) để có chế độ quản lý tài sản phù hợp.
Ủng hộ quan điểm này, ĐBQH Nguyễn Quang Huân đề xuất cần đưa ra các cơ hỗ trợ doanh nghiệp và phân cấp cho chính quyền địa phương trong việc thu gom, phân loại rác thải tại nguồn, coi chất thải là tài nguyên trong chuỗi kinh tế tuần hoàn.
Định hướng chỉ đạo của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên: 6 Yêu cầu trọng tâm
Phát biểu chỉ đạo tổng kết Hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đánh giá cao sự chuẩn bị nghiêm túc của cơ quan chủ trì soạn thảo và thẩm tra, đồng thời nhấn mạnh 6 nhiệm vụ trọng tâm để hoàn thiện dự thảo Luật trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026):
Việc sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 là nhiệm vụ thể chế hóa mang tính chiến lược, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho giai đoạn phát triển bứt phá của đất nước. Với sự vào cuộc quyết liệt của Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan chuyên môn và tiếng nói phản biện tâm huyết từ các tổ chức xã hội – nghề nghiệp như Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi kỳ vọng sẽ trở thành động lực kiến tạo, đưa Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và tăng trưởng xanh trong kỷ nguyên mới.
Xuân Hòa
