PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Hoàn thiện EPR – Đã đến lúc chấm dứt tư duy “nộp tiền là xong trách nhiệm”
Tại Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam” được tổ chức mới đây, ông Tăng Thế Cường – Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) – nhấn mạnh, EPR không nên chỉ được nhìn nhận là nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp mà cần trở thành cơ chế tạo động lực thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn.
Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom, tái chế.
Theo dự thảo định hướng từ Cục Môi trường, vai trò của khu vực tư nhân trong thực hiện EPR sẽ được tăng cường, trong khi Nhà nước tập trung vào xây dựng chính sách, khung pháp lý và cơ chế giám sát. Dự thảo Luật cũng đề xuất lộ trình tiến tới bỏ hình thức đóng góp tài chính để hoàn thành trách nhiệm tái chế. Theo đó, nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ phải trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc thực hiện thông qua đơn vị tái chế hay Tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO).
Đại diện Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam cho rằng, việc hoàn thiện EPR cần tập trung vào bốn nhóm giải pháp chính: tăng cường vai trò chủ động của doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành các PRO làm trung tâm của hệ thống; từng bước nâng cao mục tiêu tái chế phù hợp với mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu; đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi mang tính bao trùm.
Việc ghi nhận và tạo điều kiện để lực lượng thu gom, tái chế phi chính thức tham gia vào hệ thống EPR được xem là yếu tố cần thiết nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi không bỏ lại những nhóm lao động đang đóng góp trực tiếp cho hoạt động thu hồi và tái chế chất thải.
Liên quan đến 4 nhóm giải pháp mà đại diện UNDP đề xuất, trao đổi với PV Tạp chí Kinh tế Môi trường, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh – Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam (VIASEE) đã có những góc nhìn sắc bén quanh các đề xuất của UNDP, qua đó gợi mở hành lang pháp lý để hệ thống tái chế thực sự bùng nổ.
Đã đến lúc chấm dứt tư duy “nộp tiền là xong trách nhiệm”?
Thưa PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, một trong những thay đổi đang được quan tâm nhất là việc xây dựng lộ trình bỏ hình thức “đóng góp tài chính”, buộc doanh nghiệp trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế. Dưới góc độ kinh tế môi trường, ông đánh giá thế nào về bước chuyển này?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Việc thực hiện hình thức “đóng góp tài chính” đã được quy định trong EPR của Luật Bảo vệ môi trường 2020 đối với các doanh nghiệp nhằm thu hồi tái chế chất thải.
Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện đến nay thấy rằng biện pháp “đóng góp tài chính” hiệu quả chưa cao và có những bất cập so với mục tiêu cần đạt là các doanh nghiệp phải thu hồi và tái chế chất thải theo quy định của Luật. Do vậy, cần phải xem xét lại sát thực hơn, phù hợp với điều kiện thực tế, trong đó có thể bỏ hình thức “đóng góp tài chính”, quy định bắt buộc doanh nghiệp phải trực tiếp có biện pháp thu hồi, tái chế chất thải do doanh nghiệp thải ra.
Với cách nhìn nhận của UNDP buộc doanh nghiệp phải thực hiện thu hồi, tái chế chất thải không phát thải ra môi trường, hướng đến doanh nghiệp thiết kế và đầu tư hoạt động sản xuất và kinh doanh theo mô hình Kinh tế tuần hoàn sẽ hiệu quả hơn.
UNDP đề xuất đưa các Tổ chức Trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) trở thành trung tâm của hệ thống EPR. Tuy nhiên, để PRO thực sự vận hành theo cơ chế thị trường, chúng ta cần những hành lang pháp lý nào để khuyến khích sự đổi mới sáng tạo trong việc tạo ra giá trị từ vật liệu thải, thưa PGS.TS?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Để PRO trở thành trung tâm của hệ thống EPR, về mặt pháp luật cần có quy định về chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm, quyền hạn của PRO.
Theo cơ chế thị trường, PRO phải hoạt động lấy thu bù chi, hoạt động có hiệu quả, điều đó có nghĩa sự đóng góp của doanh nghiệp phải đáp ứng đủ cho thu hồi và tái chế chất thải để PRO hoạt động thực sự hiệu quả.
Việc chuyển đổi hệ thống tái chế bài bản hơn chắc chắn sẽ tác động đến lực lượng thu gom phế liệu phi chính thức (đồng nát, ve chai). UNDP nhấn mạnh vào một quá trình “chuyển đổi bao trùm”. Theo PGS, các PRO và doanh nghiệp cần làm gì để tích hợp lực lượng này vào chuỗi giá trị tuần hoàn một cách công bằng và bền vững?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Khi hình thành PRO, điều đó có nghĩa hệ thống thu gom, tái chế chất thải sẽ bài bản hơn, khi đó PRO và các doanh nghiệp có cơ hội tận dụng lực lương lao động phi chính thức (đồng nát, ve chai) vào hệ thống của mình.
Tuy nhiên, cần lưu ý lực lượng lao động phi chính thức sẽ tham gia với PRO khi họ được trả công cao hơn hoặc bằng, đảm bảo tốt hơn về mặt xã hội và trang bị thu gom chất thải.
Điều đó cũng đồng nghĩa với cách nhìn nhận của UNDP là “chuyển đổi bao trùm”.
Nền tảng bước vào thị trường Tín chỉ Carbon
UNDP kiến nghị từng bước nâng cao mục tiêu tái chế dựa trên mức độ sẵn sàng của thị trường. Gắn với câu chuyện cơ chế CBAM của EU mà PGS từng nhận định là “động lực để Việt Nam xanh hóa nền kinh tế”, PGS nhìn nhận như thế nào về mối liên kết giữa việc doanh nghiệp thực thi tốt EPR trong nước và khả năng cạnh tranh, giảm thiểu dấu chân các-bon khi xuất khẩu hàng hóa (như nhôm, thép, bao bì) sang châu Âu?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Nếu các doanh nghiệp thực hiện tốt EPR, điều đó cũng có nghĩa phần nào tiếp cận ESG (môi trường, xã hội và quản trị). Tuy nhiên, câu chuyện gắn với CBAM của EU nếu doanh nghiệp thực hiện đối với thu hồi, tái sử dụng và tái chế khí thải gây hiệu ứng nhà kính, EPR chủ yếu đề cập tới chất thải rắn, do vậy để có sự gắn kết với CBAM của EU nhằm góp phần “xanh hóa nền kinh tế” cần quy định thêm về thu hồi, tái sử dụng và tái chế khí thải đối với EPR.
Có thể xem việc đầu tư vào hệ thống thu hồi và tái chế (thực hiện EPR) chính là bước chuẩn bị dữ liệu đầu vào để doanh nghiệp tham gia thị trường tín chỉ các-bon nội địa trong tương lai không, thưa PGS?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Việc thực hiện EPR nếu có quy định thêm thu hồi và tái chế khí thải mới có căn cứ để xác định doanh nghiệp chuẩn bị tham gia thị trường tín chỉ các-bon.
Còn nếu chỉ yêu cầu doanh nghiệp thực hiện EPR đối với thu gom, tái chế chất thải rắn thì không thể khẳng định doanh nghiệp chuẩn bị tham gia thị trường tín chỉ các-bon.
Vậy đề xuất của PGS là gì?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Theo kinh nghiệm của một số nước, tại Đức, doanh nghiệp thu hồi CO2 sau đó bán cho doanh nghiệp cần để chế biến thứ khác và làm Axit các-bo-nic; Nhật Bản thu hồi CH4 từ bãi rác để bán cho nhà vườn bón cây.
Vậy đối với Việt Nam, tuy chưa bắt buộc nhưng cần khuyến khích thu hồi khí nhà kính, nhất là doanh nghiệp có xuất khẩu sang EU, Nhật… Mặt khác, những doanh nghiệp thu hồi khí nhà kính có nhiều cơ hội tham gia thị trường tín chỉ các-bon.
Nhà nước kiến tạo, tư nhân thực thi
Khi vai trò thực thi EPR được giao phó mạnh mẽ hơn cho khu vực tư nhân, Nhà nước sẽ lùi về vai trò “kiến tạo khung pháp lý và giám sát” – như dự thảo định hướng từ Cục Môi trường. Theo PGS, trong đợt sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 sắp tới, đâu là những nút thắt pháp lý lớn nhất cần tháo gỡ để thị trường tái chế thực sự bùng nổ?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Những nút thắt pháp lý đối với việc giao phó cho khu vực tư nhân, Nhà nước sẽ lùi về vai trò “kiến tạo khung pháp lý và giám sát” trong sửa đổi Luật Bảo vệ Môi trường đó là quy định thế nào trong luật để khu vực tư nhân có động lực thực hiện EPR và kết nối với doanh nghiệp, nhất là tính minh bạch, công bằng và cạnh tranh lành mạnh phù hợp với các nguyên tắc của kinh tế thị trường, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.
Dưới góc độ định hướng từ Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam (VIASEE), PGS có lời khuyên nào dành cho các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu trước những thay đổi chính sách này?
PGS.TS Nguyễn Thế Chinh: Theo tôi, doanh nghiệp cần nắm bắt sớm những thay đổi về mặt chính sách đối với quy định sửa đổi trong Luật Bảo vệ Môi trường liên quan đến EPR; đồng thời cần chủ động thực hiện những quy định mới của Luật Bảo vệ Môi trường đối với EPR.
Những vướng mắc gặp phải khi thực hiện EPR theo quy định mới của Luật Bảo vệ Môi trường, doanh nghiệp cần có phản hồi ngay với cơ quan quản lý và nhờ các tư vấn pháp lý chuyên ngành giúp đỡ.
Xin cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thế Chinh về cuộc trao đổi này!
Diệu An (Thực hiện)
