Đánh thức ‘vốn tự nhiên’ hơn 8.300 ha đất nông, lâm trường: Lằn ranh sinh thái và mệnh lệnh phát triển xanh của Thủ đô
Nghịch lý từ những ‘kho vàng’ ngủ quên và vết thương rỉ máu nơi đồi rừng
Nhìn trên bản đồ địa chính của Thủ đô, hơn 8.385 ha đất có nguồn gốc nông, lâm trường do 17 đơn vị quản lý – trải dài từ những cánh rừng bạt ngàn của Ba Vì, Sóc Sơn cho tới vùng đồi bán sơn địa Quốc Oai, Chương Mỹ, Thạch Thất – chính là ‘vành đai xanh’ bao bọc không gian sinh tồn của Hà Nội. Trong bức tranh tổng thể ấy, hơn 4.329 ha đất nông nghiệp và 4.053 ha đất phi nông nghiệp lẽ ra phải là nguồn lực trù phú nuôi dưỡng các chuỗi giá trị sinh thái, bảo đảm an ninh lương thực đặc sản và kiến tạo những lá chắn phòng hộ đầu nguồn vững chãi.
Thế nhưng, suốt nhiều thập kỷ trôi qua, khối tài sản khổng lồ ấy lại bị trói buộc trong một trạng thái nghịch lý đầy xót xa. Quá trình giải thể, chuyển đổi mô hình từ các nông trường, lâm trường quốc doanh sang các công ty lâm nghiệp, công ty cổ phần đã để lại những khoảng trống mênh mông về pháp lý. Hàng nghìn hecta đất lâm nghiệp rơi vào cảnh quản lý hời hợt, tranh chấp kéo dài, ranh giới cắm mốc thực địa bị xóa nhòa, còn phương án sử dụng đất thì nằm im trên giấy tờ qua nhiều nhiệm kỳ công tác.
Nghiêm trọng hơn, khi những cơ chế quản trị lỏng lẻo kết hợp cùng cơn lốc sốt đất vùng ven, những cánh rừng phòng hộ và đồi chè trù phú đã trở thành ‘miếng mồi ngon’ của các làn sóng chuyển nhượng ngầm trái pháp luật. Hợp đồng giao khoán vốn được thiết kế để tạo sinh kế cho công nhân nông trường đã bị biến tướng thành những thương vụ mua bán trao tay. Tại các xã Tản Lĩnh, Yên Bài, Vân Hòa (Ba Vì), Phú Cát (Quốc Oai) hay nhiều triền đồi ở Sóc Sơn, không khó để bắt gặp những ngọn đồi bị san ủi nham nhở, đất rừng bị băm nát thành từng khuôn viên biệt thự, homestay, khu nghỉ dưỡng xây dựng không phép. Đó không chỉ là sự vi phạm trật tự xây dựng đơn thuần, mà là những vết thương rỉ máu giáng thẳng vào cấu trúc cảnh quan tự nhiên của Thủ đô.
Khi ‘vốn tự nhiên’ bị quy đổi thành những thước đất phân lô
Dưới góc độ kinh tế học môi trường, sai lầm lớn nhất trong cách ứng xử với đất nông lâm trường thời gian qua chính là tư duy coi đất đai như một thứ hàng hóa địa ốc đơn thuần, có thể dễ dàng đo đếm và chuyển đổi sang tiền tệ. Các nhà hoạch định chính sách thường chỉ nhìn thấy giá trị sử dụng trực tiếp bề mặt thông qua doanh thu trồng trọt manh mún hay giá trị chuyển nhượng bất động sản, mà hoàn toàn bỏ quên dòng Giá trị Dịch vụ Hệ sinh thái liên tục tuần hoàn.
Một hecta đất rừng Ba Vì hay Sóc Sơn không chỉ chứa đựng trữ lượng gỗ. Giá trị cốt lõi của nó nằm ở năng lực hấp thụ hàng trăm tấn carbon mỗi năm, khả năng giữ nước mưa đầu nguồn để duy trì túi nước ngầm cho các vùng hạ lưu, điều hòa nhiệt độ không khí và ngăn chặn thảm họa lũ quét, xói mòn đất.
Khi một ngọn đồi bị san phẳng để đổ bê tông làm khu nghỉ dưỡng, cái mà xã hội thu về chỉ là lợi nhuận cục bộ cho một vài cá nhân đầu cơ, nhưng cái giá mà toàn bộ cộng đồng Thủ đô phải trả lại là chi phí ngoại ứng tiêu cực khổng lồ.
“Đem đất rừng và đất nông lâm trường ra để phân lô, bê tông hóa là một phép tính kinh tế ngược. Lợi nhuận từ vài dự án nghỉ dưỡng ngắn hạn sẽ không bao giờ đủ để bù đắp chi phí khắc phục sạt lở, chống ngập úng nội đô và phục hồi lại túi nước ngầm đang ngày một suy kiệt của Hà Nội”.
Chi phí ngoại ứng ấy hiển hiện rõ ràng qua từng mùa mưa bão: Đất mất đi thảm phủ thực vật khiến nước mưa không thể thẩm thấu vào lòng đất, biến thành những trận lũ bùn quét qua các triền dốc Ba Vì, Sóc Sơn, rồi dồn toàn bộ áp lực thoát nước xuống vùng trũng nội thành.
Cùng lúc đó, hàng loạt khu nghỉ dưỡng tự phát xả nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý thẳng vào các hồ đập thủy lợi trọng yếu như Đồng Mô, Suối Hai – nơi cấp nguồn nước tưới tiêu và điều hòa sinh thái cho cả một vùng rộng lớn. Phép tính kinh tế ấy, xét đến cùng, là sự đánh đổi đầy mất mát.
Cẩn trọng bẫy ‘khoảng trống quyền lực’ và nguy cơ tái xâm lấn
Quyết định ấn định thời hạn trước ngày 15/9/2026 của lãnh đạo thành phố Hà Nội nhằm dứt điểm công tác bàn giao hơn 8.300 ha đất nông lâm trường về cho các địa phương là một bước đi can trường và rất trúng thời điểm. Tuy nhiên, nhìn từ lăng kính phản biện chính sách, việc ký kết biên bản bàn giao chỉ mới là sự khởi đầu của một bài toán quản trị đầy thách thức.
Bài học thực tiễn từ nhiều địa phương trên cả nước cho thấy, khi đất đai được thu hồi từ các nông lâm trường trả về cho chính quyền cấp xã, huyện, nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nguồn lực và dữ liệu, nơi đây rất dễ rơi vào một ‘khoảng trống quyền lực’ mới.
Bộ máy quản lý đất đai cấp cơ sở vốn đã quá tải, nếu phải tiếp nhận thêm hàng nghìn hecta đất lâm nghiệp phức tạp mà thiếu bản đồ địa chính số hóa, thiếu mốc giới chuẩn xác ngoài thực địa và thiếu quy hoạch chi tiết, thì nguy cơ đất đai bị tái lấn chiếm hoặc chuyển nhượng ngầm là điều hoàn toàn có thể lặp lại.
Đồng thời, cần tỉnh táo nhận diện áp lực ‘hợp thức hóa sai phạm’ dưới chiêu bài giải quyết tồn tại lịch sử và an sinh xã hội. Cần có sự phân định rạch ròi, thấu tình đạt lý giữa quyền lợi chính đáng về đất sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số, người dân địa phương gắn bó lâu đời với những trường hợp cố tình gom đất, xây dựng công trình thương mại trái phép trên đất rừng.
Luật Đất đai 2024 đã mở ra hành lang pháp lý thông thoáng để giải quyết đất nông lâm trường, nhưng luật pháp phải được thực thi với sự nghiêm minh tuyệt đối, không để chính sách nhân văn bị biến thành ‘tấm bình phong’ cho các vi phạm trật tự xây dựng.
Một nguy cơ khác không thể xem nhẹ chính là tư duy cục bộ của một số địa phương: Coi quỹ đất sau thu hồi như một cơ hội thuận lợi để xin chuyển đổi mục đích, phân lô bán đấu giá nhằm tạo nguồn thu ngân sách trước mắt. Nếu chính quyền các huyện chạy theo bài toán nguồn thu ngắn hạn này, Hà Nội sẽ tự tay phá vỡ cấu trúc không gian xanh và vành đai sinh thái đã được định hình công phu trong Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô.
Những kế sách từ gốc rễ
Để giải quyết triệt để bài toán đất nông lâm trường mà không phải đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng, Hà Nội không thể tiếp tục đi theo lối mòn quản lý cũ. Thành phố cần một hệ thống giải pháp tổng thể, kết hợp hài hòa giữa công cụ quy hoạch không gian, kinh tế thị trường xanh và công nghệ quản trị thông minh:
Trước hết, cần xác lập quy hoạch phân vùng chức năng dựa trên nguyên tắc Sức tải môi trường. Toàn bộ hơn 8.300 ha đất sau khi tiếp nhận phải được bóc tách ranh giới rõ ràng theo 3 tầng sinh thái: Tầng bảo vệ nghiêm ngặt đối với rừng phòng hộ và sườn đồi dốc tự nhiên (kiên quyết giải tỏa công trình vi phạm, trồng phục hồi rừng bản địa); Tầng phát triển kinh tế nông – lâm kết hợp (trồng rừng gỗ lớn gắn với cây dược liệu quý bản địa dưới tán rừng như trà hoa vàng, ba kích, đinh lăng); và Tầng dịch vụ sinh thái có kiểm soát (chỉ cho phép các mô hình trải nghiệm nông nghiệp sinh thái, giáo dục môi trường với mật độ xây dựng dưới 5%, sử dụng vật liệu tự nhiên và tự chủ hoàn toàn hệ thống xử lý nước thải khép kín).
Song song với đó, Hà Nội cần tiên phong vận dụng các cơ chế đặc thù vượt trội từ Luật Thủ đô 2024 để thí điểm mô hình Kinh tế hấp thụ carbon và chi trả dịch vụ môi trường rừng thế hệ mới. Toàn bộ diện tích rừng trên đất nông lâm trường cần được đo đạc sinh khối, cấp mã số quản lý và chứng nhận tín chỉ carbon.
Trong bối cảnh hàng nghìn doanh nghiệp tại các khu công nghiệp công nghệ cao của Hà Nội đang khát khao tìm kiếm tín chỉ carbon nội địa để đáp ứng tiêu chuẩn ESG và xuất khẩu sang châu Âu, đây chính là thị trường sinh lời khổng lồ. Dòng tiền thu được từ việc bán tín chỉ carbon sẽ trở thành nguồn tài chính bền vững được tái phân bổ trực tiếp cho người dân giữ rừng và công tác bảo tồn sinh thái.
Đối với diện tích đất nông nghiệp thuần túy, mô hình Hợp tác xã nông nghiệp tuần hoàn công nghệ cao chính là chìa khóa tháo gỡ bế tắc. Thay vì để các nông trường chè hay đồng cỏ hoạt động manh mún, thành phố cần tạo cơ chế liên kết chuỗi giá trị giữa các hợp tác xã của người dân với các doanh nghiệp chế biến thực phẩm hữu cơ, dược liệu đạt chuẩn OCOP 4–5 sao. Toàn bộ phụ phẩm nông nghiệp phải được tái chế thành phân bón hữu cơ vi sinh, chấm dứt hoàn toàn thói quen lạm dụng phân bón vô cơ và hóa chất trừ sâu, bảo vệ tuyệt đối tầng nước ngầm của Thủ đô.
Về cơ chế tài chính, đối với bất kỳ dự án kinh tế dịch vụ nào triển khai trên quỹ đất nông lâm trường, thành phố cần áp dụng hình thức đấu thầu minh bạch, trong đó tiêu chí về tỷ lệ cây xanh, bảo tồn cảnh quan và cam kết bảo vệ môi trường phải chiếm tỷ trọng tối thiểu 30–40% tổng điểm xét thầu. Đồng thời, bắt buộc chủ đầu tư phải ký quỹ phục hồi môi trường mức cao để đảm bảo tính ràng buộc trách nhiệm pháp lý suốt vòng đời dự án.
Cuối cùng, yếu tố quyết định để ngăn ngừa tình trạng ‘mất bò mới lo làm chuồng’ chính là số hóa toàn diện công tác quản trị. Hà Nội cần thiết lập ngay hệ thống cơ sở dữ liệu GIS kết hợp ảnh viễn thám vệ tinh và thiết bị bay không người lái (drone) để giám sát biến động lớp phủ đất rừng định kỳ hàng tuần. Bất kỳ một mét khối đất nào bị san gạt hay công trình xây dựng trái phép nào mọc lên sẽ lập tức được hệ thống cảnh báo tự động gửi về điện thoại của Chủ tịch UBND cấp xã và Thanh tra Môi trường. Mọi dữ liệu quy hoạch phải được công khai minh bạch để cơ quan báo chí và người dân cùng đồng hành giám sát.
Giữ lấy lá phổi xanh vì một Hà Nội văn hiến và trường tồn
Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị đã vạch ra kim chỉ nam cho sự phát triển của Thủ đô: Xây dựng Hà Nội trở thành thành phố ‘Văn hiến – Văn minh – Hiện đại’, một trung tâm xanh, thông minh và đáng sống. Đô thị hiện đại không thể đo đếm bằng những khối bê tông chọc trời lấn át thiên nhiên, mà phải được định danh bằng tỷ lệ không gian xanh bình quân đầu người, chất lượng bầu không khí trong lành và sự tôn trọng đối với quy luật cân bằng sinh thái.
Hơn 8.300 ha đất có nguồn gốc nông, lâm trường của Hà Nội đang đứng trước khúc quanh lịch sử. Mốc thời gian ngày 15/9/2026 sẽ là bài kiểm tra bản lĩnh đối với tầm nhìn quản trị của chính quyền thành phố. Nếu giữ vững lằn ranh môi trường, biến những cánh rừng và đồi núi ấy thành những không gian kinh tế sinh thái trù phú, chúng ta không chỉ giải phóng được một nguồn lực phát triển vô tận mà còn giữ gìn trọn vẹn lá phổi xanh vô giá cho thế hệ mai sau.
Đó chính là mệnh lệnh của sự phát triển bền vững, là trách nhiệm thiêng liêng đối với mảnh đất ngàn năm văn hiến.
Thúy Quỳnh
