Vi phạm môi trường: Doanh nghiệp giảm chi phí, xã hội phải trả giá
Theo thông tin được Bộ Công an cảnh báo, tình trạng vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường trong hoạt động sản xuất, kinh doanh vẫn diễn biến phức tạp. Các hành vi được phát hiện khá đa dạng, từ không thực hiện đầy đủ thủ tục về môi trường, vận hành không đúng quy trình hệ thống xử lý chất thải, xả nước thải và khí thải vượt quy chuẩn đến chôn lấp, đổ bỏ chất thải trái quy định.
Đáng chú ý, một số cơ sở còn có hành vi can thiệp vào hệ thống quan trắc tự động, làm sai lệch dữ liệu về nước thải, khí thải nhằm đối phó với cơ quan quản lý. Những hành vi này, xét dưới góc độ kinh tế môi trường, không chỉ là câu chuyện xử phạt hành chính hay trách nhiệm hình sự, mà còn đặt ra bài toán về chi phí xã hội, cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng.
Khi doanh nghiệp né chi phí môi trường
Trong mọi hoạt động sản xuất, doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều khoản chi phí để tạo ra sản phẩm, từ nguyên liệu, nhân công, năng lượng, vận chuyển đến máy móc, công nghệ. Chi phí bảo vệ môi trường cũng là một bộ phận không thể tách rời của quá trình sản xuất.
Một doanh nghiệp đầu tư hệ thống xử lý nước thải, khí thải, phân loại chất thải, quan trắc tự động hay đổi mới công nghệ ít phát thải đều phải dành nguồn lực tài chính. Những khoản đầu tư này có thể làm tăng chi phí trong ngắn hạn nhưng lại giúp doanh nghiệp giảm rủi ro và nâng cao hiệu quả trong dài hạn.
Ngược lại, nếu doanh nghiệp tìm cách né tránh các nghĩa vụ môi trường, khoản chi phí đó không biến mất. Nó chỉ được chuyển sang chủ thể khác.
Nước thải chưa xử lý có thể làm tăng chi phí xử lý nguồn nước; chất thải nguy hại bị đổ bỏ có thể gây ô nhiễm đất và nước ngầm; khí thải gây ô nhiễm không khí có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh tật và chi phí y tế. Khi môi trường bị suy thoái, người dân, cộng đồng và ngân sách nhà nước có thể phải bỏ tiền để khắc phục hậu quả.
Trong kinh tế môi trường, đây được gọi là ngoại tác tiêu cực – khi chi phí do hoạt động sản xuất gây ra không được phản ánh đầy đủ vào chi phí của chính doanh nghiệp.
Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi hành vi vi phạm tạo ra lợi thế cạnh tranh không công bằng.
Doanh nghiệp tuân thủ pháp luật phải đầu tư cho công nghệ xử lý, vận hành hệ thống môi trường và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính. Trong khi đó, doanh nghiệp cố tình giảm chi phí bằng cách xả thải trái phép hoặc vận hành hệ thống xử lý không đúng quy định có thể đưa ra mức giá thấp hơn.
Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, thị trường sẽ gửi đi một tín hiệu sai lệch: doanh nghiệp càng ít đầu tư cho môi trường càng có khả năng giảm giá thành. Đó là điều đi ngược với mục tiêu xây dựng nền kinh tế xanh.
Đáng lưu ý, việc can thiệp vào hệ thống quan trắc hoặc làm sai lệch dữ liệu môi trường còn tạo ra một dạng “bất cân xứng thông tin”. Cơ quan quản lý không có dữ liệu chính xác để giám sát; người dân không biết đầy đủ về mức độ rủi ro; còn những doanh nghiệp tuân thủ nghiêm túc phải cạnh tranh với những cơ sở tìm cách che giấu vi phạm.
Vì vậy, minh bạch và trung thực về dữ liệu môi trường không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là điều kiện để bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng.
Ở góc độ rộng hơn, nếu chỉ nhìn vào doanh thu, lợi nhuận, đóng góp ngân sách hay số việc làm mà không tính đến tài nguyên bị tiêu hao, chất thải phát sinh và chi phí khắc phục ô nhiễm, việc đánh giá hiệu quả kinh tế sẽ thiếu đầy đủ.
Một dự án có thể tạo ra giá trị kinh tế lớn nhưng đồng thời gây ra tổn thất môi trường và xã hội còn lớn hơn. Khi đó, phần “tăng trưởng” ghi nhận trên sổ sách chưa phản ánh đầy đủ chi phí mà nền kinh tế thực sự phải chịu.
Đưa chi phí ô nhiễm trở lại bài toán kinh doanh
Một nguyên tắc quan trọng của kinh tế môi trường là người gây ô nhiễm phải trả chi phí tương xứng với tác động mà mình gây ra.
Nguyên tắc này không chỉ nhằm tăng mức xử phạt. Quan trọng hơn là làm cho doanh nghiệp phải tính chi phí môi trường vào quyết định đầu tư, lựa chọn công nghệ và tổ chức sản xuất.
Nếu một doanh nghiệp lựa chọn công nghệ lạc hậu vì vốn đầu tư thấp nhưng phát sinh lượng chất thải lớn, chi phí môi trường phải được phản ánh đầy đủ. Ngược lại, doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm nguyên liệu, giảm phát thải và tái sử dụng chất thải cần được hưởng những lợi ích tương xứng.
Đây là cách chuyển bảo vệ môi trường từ một nghĩa vụ mang tính hành chính thành một yếu tố của năng lực cạnh tranh.
Trong quá trình đó, các công cụ kinh tế cần được sử dụng hiệu quả hơn. Phí và giá dịch vụ môi trường, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, tín dụng xanh, tài chính xanh, thị trường carbon, cơ chế ký quỹ phục hồi môi trường hay các chính sách ưu đãi công nghệ sạch đều có thể tạo ra động lực để doanh nghiệp thay đổi.
Mục tiêu là tạo ra một tương quan kinh tế rõ ràng: gây ô nhiễm phải tốn kém hơn đầu tư để giảm ô nhiễm.
Cùng với các công cụ kinh tế, việc thực thi pháp luật vẫn giữ vai trò then chốt. Những hành vi cố tình xả thải trái phép, che giấu nguồn thải, làm sai lệch dữ liệu quan trắc hoặc xử lý chất thải không đúng quy định phải được phát hiện và xử lý nghiêm.
Bởi nếu mức lợi ích mà doanh nghiệp thu được từ hành vi vi phạm lớn hơn nhiều so với nguy cơ bị phát hiện và chi phí phải chịu, hành vi vi phạm vẫn có thể tiếp tục xuất hiện.
Do đó, thanh tra, kiểm tra cần chuyển mạnh sang phương thức dựa trên dữ liệu và rủi ro. Hệ thống quan trắc tự động, cơ sở dữ liệu môi trường, kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, giám sát từ xa và công khai thông tin sẽ giúp hạn chế khoảng trống quản lý.
Về phía doanh nghiệp, cần thay đổi tư duy từ “làm sao để không bị xử phạt” sang “làm sao để giảm chi phí môi trường trong toàn bộ quá trình sản xuất”. Đầu tư xanh, tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả nguyên liệu và phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp giảm tác động môi trường mà còn có thể tạo ra lợi thế về chi phí và thị trường trong dài hạn.
Về phía Nhà nước, chính sách cần tạo ra sân chơi trong đó doanh nghiệp tuân thủ không bị bất lợi so với doanh nghiệp né tránh nghĩa vụ môi trường. Những khoản đầu tư cho công nghệ sạch cần được tiếp cận nguồn vốn và chính sách hỗ trợ phù hợp; trong khi chi phí do gây ô nhiễm phải được tính đúng, tính đủ.
Nhìn từ câu chuyện vi phạm môi trường, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý từng trường hợp cụ thể. Quan trọng hơn là phải thay đổi các tín hiệu kinh tế đang chi phối quyết định của doanh nghiệp.
Khi doanh nghiệp hiểu rằng gây ô nhiễm sẽ làm tăng chi phí, mất thị trường, ảnh hưởng thương hiệu và phải chịu trách nhiệm đầy đủ cho hậu quả gây ra; trong khi đầu tư xanh giúp tiết kiệm tài nguyên, tiếp cận nguồn vốn và nâng cao năng lực cạnh tranh, hành vi sản xuất sẽ từng bước thay đổi.
Đó cũng là nền tảng để chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và chuyển giao chi phí môi trường cho xã hội sang mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Nói cách khác, xử lý nghiêm vi phạm môi trường không chỉ để bảo vệ môi trường hôm nay, mà còn để thiết lập một nền kinh tế trong đó doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm với đầy đủ chi phí mà hoạt động sản xuất của mình tạo ra.
Xuân Hòa
