TP.HCM và bước chuyển mình lịch sử: Khi môi trường không còn là câu chuyện “chạy theo sự cố”

Trước áp lực ngày một nghẹt thở từ khói bụi, ngập úng và hàng vạn tấn rác thải mỗi ngày, TP.HCM đang dứt khoát rũ bỏ lối mòn quản lý sự vụ để chuyển sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát rủi ro từ xa.

Với những mục tiêu môi trường vượt xa chuẩn mực chung của cả nước — cán đích Net Zero vào năm 2045 và làm sạch 100% rác thải sinh hoạt — đô thị đặc biệt này đang xác lập một chuẩn quản trị sinh thái mới, nơi chất lượng sống của người dân được đặt vào trung tâm của mọi bài toán phát triển.

Đoạn tuyệt tư duy “mất bò mới lo làm chuồng”

Nhiều năm qua, điệp khúc ô nhiễm không khí vào mùa khô, triều cường gây ngập úng vào mùa mưa hay những bãi rác khổng lồ quá tải đã trở thành nỗi ám ảnh thường nhật của hàng triệu cư dân TP.HCM. Dù đã trải qua hơn 13 năm kiên trì thực hiện Nghị quyết 24 của Trung ương về ứng phó biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên, nhận thức xã hội đã thay đổi rất nhiều, nhưng bài toán môi trường tại đầu tàu kinh tế đất nước vẫn luôn ở trong trạng thái căng thẳng tột độ.

Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở tốc độ gia tăng dân số cơ học hay mật độ sản xuất dày đặc, mà còn đến từ phương thức quản trị truyền thống: chủ yếu mang tính đối phó, chờ sự cố xảy ra mới thành lập đoàn thanh tra, xử lý và khắc phục hậu quả. Cách tiếp cận bị động ấy ví như việc đuổi theo một chiếc bóng, khiến thành phố luôn chậm một bước trước những tác động cực đoan của thời tiết và áp lực xả thải.

Chính vì vậy, thông điệp được bà Ngô Nguyễn Ngọc Thanh, Trưởng Phòng Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM) đưa ra tại buổi họp báo kinh tế – xã hội chiều 13/8 vừa qua đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới chuyên gia và dư luận. Thành phố đang khẩn trương hoàn thiện chương trình hành động cụ thể hóa Kết luận số 75 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, với điểm tựa mang tính đột phá: thay đổi triệt để triết lý quản trị môi trường.

Thay vì dựng lên các rào cản thủ tục hành chính tiền kiểm nặng tính hình thức, hệ thống mới sẽ trao quyền cho dữ liệu số và công nghệ quan trắc thời gian thực. Khi mức độ rủi ro của từng nguồn thải, từng lưu vực được phân loại chi tiết, cơ quan quản lý hoàn toàn có thể kích hoạt cảnh báo sớm và kiểm soát nguy cơ từ xa trước khi một sự cố môi trường kịp bùng phát trên thực địa.

Canh bạc “vượt chuẩn” của một siêu đô thị

Điều làm nên sức nặng cho chương trình hành động lần này không dừng lại ở sự chuyển hướng tư duy, mà thể hiện bằng những chỉ tiêu hành động đầy táo bạo, vượt xa mặt bằng chung của cả nước. Đáng chú ý nhất là cam kết đưa TP.HCM cán đích phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2045 — tức về đích sớm hơn 5 năm so với cam kết chung của Việt Nam tại Hội nghị Thượng đỉnh Khí hậu COP26.

Để hiện thực hóa khát vọng đó, thành phố mở đầu bằng một cuộc cách mạng trên mặt trận nhức nhối nhất: chất lượng xử lý rác thải sinh hoạt. Nếu như chỉ tiêu quốc gia chỉ đặt ra mục tiêu thu gom, xử lý 95% rác ở khu vực đô thị và 85% tại nông thôn, thì TP.HCM tự nâng thanh xà lên mức tuyệt đối: 100% ở mọi địa bàn. Từ những con hẻm sâu giữa trung tâm quận 1 cho đến các xóm ấp xa xôi tại Cần Giờ, Củ Chi, dòng rác thải sẽ phải được kiểm soát toàn diện.

Chưa dừng lại ở đó, thành phố đưa ra một mệnh lệnh kỹ thuật mang tính sống còn: nén tỷ lệ chôn lấp rác trực tiếp xuống dưới 10%, trong khi chuẩn quốc gia vẫn đang duy trì ở mức 30%. Đây là đòn bẩy buộc TP.HCM phải đoạn tuyệt với công nghệ chôn lấp truyền thống — vốn gây lãng phí quỹ đất và ô nhiễm nguồn nước ngầm — để dồn lực chuyển mạnh sang các nhà máy đốt rác phát điện và tái chế hiện đại. Rác thải sẽ không còn là gánh nặng xã hội, mà trở thành nguồn tài nguyên đầu vào của chuỗi giá trị kinh tế tuần hoàn.

Trong quy hoạch phát triển trước đây, mảng xanh đô thị thường bị xem như một phụ lục trang trí, dễ dàng bị thu hẹp trước cơn lốc bê tông hóa. Nhưng trong chiến lược thích ứng khí hậu mới của TP.HCM, cây xanh, thảm thực vật và mặt nước được tái định nghĩa là một hệ thống “hạ tầng sinh thái” cốt lõi. Trước hiện tượng đảo nhiệt đô thị khiến nền nhiệt phố xá ngày một bỏng rát, việc mở rộng và kết nối các dải công viên cây xanh là giải pháp làm mát tự nhiên hữu hiệu nhất, đồng thời gia tăng khả năng tiêu thoát nước bề mặt, giải tỏa bớt áp lực ngập úng mỗi khi mưa lớn đổ dồn.

Cùng với đó là sự thức tỉnh về không gian quản trị: Môi trường hoàn toàn không có biên giới hành chính. Bầu không khí mà người dân hít thở mỗi ngày, hay lưu vực nguồn nước sông Đồng Nai – Sài Gòn đang cấp nước sinh hoạt cho hơn 10 triệu người đều mang tính liên kết vùng sâu sắc. Tư duy quản lý khép kín trong ranh giới địa lý một quận hay một thành phố đã bộc lộ sự bất lực.

Bởi vậy, TP.HCM xác định chuyển mạnh sang mô hình quản trị liên vùng và liên ngành, bắt tay đồng bộ với các tỉnh lân cận thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Bảo vệ nguồn nước từ thượng nguồn, kiểm soát xả thải công nghiệp giáp ranh và điều tiết dòng chảy lưu vực sông nay được xem là một nhiệm vụ sống còn chung của cả vùng.

Từ cam kết chính sách đến nhịp thở cuộc sống

Một văn bản chính sách chỉ thực sự có giá trị khi nó tạo ra sự thay đổi trong đời sống thực tế của người dân. Dự thảo chương trình hành động của TP.HCM được định hình bằng khung sườn gồm 18 chỉ tiêu định lượng và 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm — từ thúc đẩy giao thông xanh, năng lượng tái tạo, kinh tế carbon thấp, chuyển đổi số đến tiếp cận thị trường tài chính xanh quốc tế.

Song, mệnh lệnh hành động được đặt ra là không chờ đợi. Ngay trong năm 2026, toàn bộ hệ thống các sở, ngành và chính quyền cơ sở được yêu cầu phải bắt tay ngay vào những phần việc cụ thể nhất: tập trung xóa sổ dứt điểm các “điểm đen” rác thải, khơi thông những dòng kênh ô nhiễm, để người dân sớm cảm nhận được sự chuyển biến trong lành ngay trước hiên nhà mình.

Quyết định đặt mục tiêu Net Zero vào năm 2045 cùng một lộ trình môi trường khắt khe cho thấy bản lĩnh và trách nhiệm của TP.HCM. Vị thế của một đầu tàu kinh tế trong thế kỷ 21 không còn đo đếm đơn thuần bằng những con số tăng trưởng GRDP hay những tòa nhà chọc trời, mà phải được định danh bằng chất lượng không khí trong lành, sự an toàn trước thiên tai và môi trường sống hạnh phúc, bền vững của hàng triệu con người.

P.V