Ngày Luật sư Việt Nam 10/10: Bản lĩnh phụng sự công lý và thước đo niềm tin trong kỷ nguyên kinh tế xanh

Nhân ngày Truyền thống Luật sư Việt Nam (10/10), bàn về phẩm chất độc lập, đạo đức nghề nghiệp và sứ mệnh đồng hành cùng các quyết sách phát triển kinh tế bền vững.

Niềm tin không đến từ danh xưng, mà kết tinh qua từng hành động cụ thể

Một ngày kỷ niệm trong năm là dịp để toàn xã hội nhìn nhận và giới luật sư tri ân truyền thống vẻ vang của nghề. Nhưng với mỗi cá nhân hành nghề luật, sự tin cậy của nhân dân, của cộng đồng doanh nghiệp và của các cơ quan tiến hành tố tụng chưa bao giờ là điều mặc định có sẵn. Tấm thẻ luật sư chứng nhận tư cách pháp lý, nhưng chính phẩm cách và cách thức hành nghề mới quyết định tư cách đạo đức và vị thế xã hội của người mang danh xưng ấy.

Người tìm đến luật sư hầu hết đều đang đứng trước những khúc quanh cam go, những bất trắc pháp lý mà họ khó lòng tự hóa giải. Đó có thể là một người dân nghèo nơm nớp âu lo cho sự tự do của người thân; một hộ gia đình đối mặt với nguy cơ mất đi toàn bộ tài sản tích cóp cả đời; hay một doanh nghiệp đang hoang mang giữa ngã ba đường: nên tiếp tục rót vốn thực hiện dự án hay chấp nhận cắt lỗ, dừng lại. Trong phần lớn trường hợp, khách hàng có sự bất cân xứng lớn về hiểu biết pháp lý, về trình tự tố tụng và bản chất phức tạp của quy định. Họ đặt sinh mệnh pháp lý, tương lai và tài sản của mình vào tay luật sư bằng tất cả sự trông cậy.

Chính khoảng cách thông tin và sự phụ thuộc ấy khiến cho trách nhiệm đạo đức của luật sư trở nên đặc biệt thiêng liêng. Một lời hứa hẹn dễ dãi thiếu căn cứ có thể đẩy thân chủ vào vòng xoáy kiện tụng dai dẳng nhiều năm, hao tổn kiệt quệ cả về tiền bạc lẫn tâm trí. Một rủi ro bị bỏ sót hoặc không giải thích thấu đáo có thể tước đoạt cơ hội hòa giải quý giá. Một thời hạn tố tụng bị lãng quên có thể vĩnh viễn khép lại quyền lợi hợp pháp của đương sự. Trong lĩnh vực dịch vụ pháp lý, niềm tin không phải là khái niệm trừu tượng; nó gắn liền với những hệ quả hữu hình, những số phận con người và sự sống còn của doanh nghiệp mà đôi khi không bất kỳ khoản tiền bồi thường nào có thể bù đắp được.

Nhìn lại chặng đường đã qua, nghề luật sư Việt Nam đã có những đóng góp vô cùng bền bỉ, thầm lặng vào công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Đó là những luật sư sẵn sàng nhận những vụ án chỉ định với mức thù lao tượng trưng; kiên trì lật giở từng trang hồ sơ dày cộm xuyên đêm; hay nỗ lực hàn gắn mâu thuẫn để các bên tìm được tiếng nói chung trước khi bất đồng biến thành tranh chấp tại tòa. Đặc biệt, rất nhiều giá trị lớn nhất của nghề luật lại nằm ở những việc ‘đã được ngăn ngừa thành công’: một điều khoản hợp đồng bất lợi được kịp thời chỉnh sửa, một quyết định hành chính có nguy cơ trái luật được cơ quan chức năng cân nhắc thu hồi, một cuộc khủng hoảng pháp lý không bị bùng phát. Do nguyên tắc bảo mật thông tin khách hàng, những đóng góp lặng lẽ ấy hiếm khi xuất hiện trên mặt báo, nhưng đó chính là nền tảng vững chắc nhất nâng đỡ uy tín của giới luật sư.

Tuy nhiên, trân trọng nghề cũng đòi hỏi chúng ta phải dũng cảm nhìn thẳng vào những mặt trái đang làm xói mòn niềm tin xã hội. Thực tế vẫn tồn tại những hiện tượng đáng báo động: nhận việc vượt quá năng lực chuyên môn, cam kết ‘chắc thắng’ để thu hút khách hàng, mập mờ trong cách tính thù lao, chậm trễ cập nhật diễn biến hồ sơ, hoặc gieo rắc ảo tưởng rằng mình có thể giải quyết vụ việc nhờ vào ‘quan hệ ngầm’ hay ‘chạy chọt’. Những biểu hiện lệch chuẩn ấy không chỉ làm tổn thương một khách hàng cụ thể, mà nguy hại hơn, nó gieo rắc sự ngờ vực bao trùm lên toàn bộ giới luật sư chân chính. Một nền tư pháp tiến bộ không có chỗ cho sự mập mờ; sự minh bạch và trung thực ngay từ buổi tư vấn đầu tiên chính là tấm lá chắn bảo vệ uy tín nghề nghiệp.

Khởi đầu từ những lựa chọn khó và dũng khí nói lời từ chối

Tính độc lập là linh hồn và là phẩm chất tối thượng của nghề luật sư. Thế nhưng, tính độc lập không tự nhiên mà có; nó phải trải qua lửa thử vàng trong các mối quan hệ đa chiều và đầy áp lực: giữa luật sư với thân chủ (người trực tiếp trả thù lao), với các cơ quan tiến hành tố tụng, với đồng nghiệp, và với cả nhu cầu an toàn, lợi ích kinh tế của chính bản thân mình.

Khách hàng có quyền đòi hỏi sự tận tâm, mẫn cán và trung thành của luật sư trong khuôn khổ pháp luật. Nhưng tiền thù lao không bao giờ có thể mua được một ý kiến tư vấn bóp méo sự thật, hay một hành vi tiếp tay cho sự gian dối. Bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ đòi hỏi người luật sư phải có dũng khí biết nói ‘KHÔNG’ với những yêu cầu phi pháp hoặc thiếu căn cứ, ngay cả khi sự từ chối ấy đồng nghĩa với việc mất đi một hợp đồng giá trị lớn. Biết từ chối một cách có văn hóa, có trách nhiệm và dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc chính là biểu hiện rõ nét nhất của năng lực và danh dự nghề nghiệp.

Đặc biệt, trong các hồ sơ kinh tế, thương mại, tài nguyên khoáng sản, xây dựng và môi trường, bản lĩnh độc lập của luật sư còn thể hiện ở sự hoài nghi khoa học và tinh thần thận trọng nghề nghiệp. Luật sư không được phép dễ dãi chấp nhận một con số thiệt hại, một chỉ số kỹ thuật hay một báo cáo sản lượng chỉ vì nó đã xuất hiện trên giấy trắng mực đen có con dấu. Đằng sau mỗi con số về trữ lượng khai thác, đơn giá bồi thường đất đai, chi phí xử lý chất thải hay mức độ ô nhiễm sinh thái là cả một hệ phương pháp đo lường phức tạp, tiềm ẩn nhiều xung đột lợi ích. Luật sư phải hiểu rõ giới hạn kiến thức của mình, chủ động làm việc với các chuyên gia kỹ thuật độc lập và biết cách đặt đúng những câu hỏi cốt lõi. Viện dẫn đúng điều luật là chưa đủ; lập luận pháp lý chỉ thực sự đứng vững khi nền tảng thực tế và số liệu khách quan được kiểm chứng tường minh

Bên cạnh dũng khí, bản lĩnh nghề luật còn đòi hỏi sự điềm tĩnh và kiên trì nội lực. Khi một luận điểm bào chữa hay đề xuất chưa được hội đồng xét xử tiếp nhận, thái độ chuyên nghiệp không phải là phản ứng gay gắt hay nản lòng buông xuôi, mà là bình tĩnh rà soát lại căn cứ, hoàn thiện cách thức diễn đạt và kiên định theo đuổi bằng các biện pháp pháp lý hợp hiến, hợp pháp. Một lần bị bác bỏ không đồng nghĩa với việc quan điểm của mình sai; ngược lại, sự kiên trì mù quáng cũng không tự nó chứng minh mình đúng. Điểm tựa vững vàng nhất của người luật sư luôn là sự thật khách quan của hồ sơ và trách nhiệm giải trình trước pháp luật đối với từng phát ngôn của mình.

Giá trị không đo đếm thuần túy bằng ‘thắng – thua’

Trong mô hình tố tụng hiện đại, các chủ thể tham gia phiên tòa đảm nhận những vai trò tố tụng khác nhau nhưng cùng chung một mục đích tối thượng: tìm kiếm sự thật khách quan và bảo đảm công lý được thực thi công bằng. Luật sư không phải là người định đoạt phán quyết của tòa án và càng không thể nhân danh kết quả để cam kết trước với khách hàng. Sứ mệnh của luật sư là nghiên cứu thấu đáo hồ sơ, bảo đảm quy trình tố tụng công bằng, phản biện sắc bén và cung cấp cho cơ quan tài phán góc nhìn pháp lý toàn diện, đa chiều.

Vì lẽ đó, giá trị của hoạt động tranh tụng không thể bị quy chụp đơn giản bằng hai chữ ‘thắng’ hay ‘thua’. Một luận điểm bào chữa được hội đồng xét xử lắng nghe, cân nhắc cẩn trọng dù cuối cùng bị bác bỏ vẫn có đóng góp lớn trong việc làm sáng tỏ cơ sở của bản án. Một câu hỏi sắc sảo của luật sư buộc các bên phải đối chất, thẩm tra lại tính xác thực của chứng cứ có ý nghĩa rất lớn trong việc ngăn chặn nguy cơ oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. Chất lượng của nền công lý phải được đo lường bằng chính tính dân chủ, minh bạch của quá trình tranh tụng, chứ không chỉ nhìn vào kết quả sau cùng.

Để nhận được sự tôn trọng từ xã hội và các cơ quan tiến hành tố tụng, trước hết giới luật sư phải tự tạo dựng sự tôn trọng bằng chính văn hóa tranh tụng và chất lượng chuyên môn của mình. Một bài bào chữa dài dòng, khoa trương không thể thay thế cho sự am hiểu tường tận từng bút lục. Một âm giọng gay gắt không thể biến một luận cứ yếu ớt trở nên thuyết phục. Ngược lại, sự chuẩn bị hời hợt hoặc cách ứng xử thiếu kiềm chế tại phòng xử án có thể làm lu mờ chính những điểm sáng của vụ án. Người hành nghề càng mong muốn tiếng nói của mình được coi trọng bao nhiêu, thì càng phải nghiêm cẩn với chất lượng của từng chứng cứ và lập luận bấy nhiêu.

Ngược lại, sự tận tâm của luật sư cũng rất cần được ghi nhận và đáp đền bằng thái độ xem xét công tâm, bình đẳng từ các cơ quan tố tụng. Quyền tiếp cận hồ sơ tài liệu đầy đủ, quyền tự do trình bày luận cứ và quyền được tranh luận công khai là điều kiện tiên quyết để sự tham gia của luật sư mang ý nghĩa thực chất thay vì hình thức. Một nền tư pháp nhân văn là nền tư pháp có đủ sự bao dung và dũng khí để lắng nghe những ý kiến trái chiều, nơi mọi bất đồng quan điểm pháp lý đều được giải quyết trên tinh thần thượng tôn pháp luật và tôn trọng sự thật khách quan.

‘Người gác cổng’ pháp lý cho các quyết sách kinh tế và mục tiêu phát triển bền vững

Đứng trước yêu cầu chuyển đổi xanh: Bước vào giai đoạn phát triển mới, Việt Nam đang đứng trước những đòi hỏi cấp bách về chuyển đổi mô hình tăng trưởng: từ kinh tế thâm dụng tài nguyên sang kinh tế tri thức, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng ‘0’ (Net Zero) vào năm 2050. Trong bối cảnh ấy, sự hiện diện của luật sư trong lĩnh vực kinh tế và môi trường đang trải qua bước chuyển mang tính bản lề: từ vai trò thụ động sang vị thế chủ động kiến tạo.

Trước đây, nhiều doanh nghiệp chỉ tìm đến luật sư khi tranh chấp đã bùng phát, hoặc khi cơ quan chức năng thanh tra phát hiện các sai phạm nghiêm trọng về xả thải ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên hay sai lệch quy hoạch đất đai. Lối tư duy ‘chữa cháy’ muộn màng này không chỉ đẩy doanh nghiệp vào nguy cơ đình trệ sản xuất, tổn thất tài chính nặng nề, đánh mất thương hiệu mà còn để lại những vết sẹo sinh thái khó lành cho cộng đồng. Ngày nay, trước các tiêu chuẩn khắt khe về ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị), vai trò của luật sư đã vượt khỏi giới hạn phòng xử án để trở thành ‘người gác cổng’ pháp lý (legal gatekeeper), đồng hành cùng doanh nghiệp kiểm toán rủi ro ngay từ khâu định hình dự án.

Mỗi quyết sách đầu tư hiện đại đều đan cài phức tạp giữa bài toán kinh tế và bài toán sinh thái. Một dự án phát triển năng lượng tái tạo, một khu công nghiệp sinh thái hay một liên hợp chế biến khoáng sản đòi hỏi luật sư phải thẩm định đa chiều: từ điều kiện nhận chuyển nhượng đất đai, quy hoạch tài nguyên, nghĩa vụ lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), quyền khai thác tài nguyên nước đến lộ trình hoàn nguyên môi trường sau đóng cửa mỏ. Chỉ một sơ suất pháp lý về môi trường cũng có thể khiến dự án hàng nghìn tỷ đồng bị đóng băng, làm bốc hơi dòng tiền và nảy sinh xung đột xã hội gay gắt. Luật sư am hiểu kinh tế môi trường chính là người cảnh tỉnh doanh nghiệp từ sớm, giúp loại bỏ tư duy ‘đánh đổi môi trường lấy lợi nhuận ngắn hạn’ để xây dựng mô hình kinh doanh an toàn, bền vững.

Ở chiều ngược lại, đối với người dân và cộng đồng chịu ảnh hưởng bởi các dự án công nghiệp, vai trò của luật sư mang đậm tính nhân văn và bảo đảm công bằng xã hội. Luật sư giúp người dân chuyển hóa những bức xúc, hoang mang tự phát thành các yêu cầu bồi thường thiệt hại có cơ sở khoa học; chuyển các khiếu kiện phức tạp thành hệ thống chứng cứ đo đạc, giám định hợp chuẩn theo đúng trình tự pháp luật. Khi các bên – từ nhà đầu tư, chính quyền đến người dân bản địa – được hỗ trợ để hiểu rõ ranh giới quyền lợi và nghĩa vụ hợp pháp của mình, cánh cửa đối thoại văn minh sẽ mở ra. Đó chính là sự đóng góp thiết thực nhất của người luật sư vào sự hài hòa xã hội và tương lai bền vững của đất nước.

Giữ gìn uy tín chung bằng kỷ cương tự quản và phụng sự xã hội

Vị thế của từng cá nhân luật sư không thể tách rời uy tín của tổ chức nghề nghiệp. Liên đoàn Luật sư Việt Nam cùng các Đoàn Luật sư địa phương giữ vị trí trung tâm trong việc định hình diện mạo và chuẩn mực của nghề. Đây không chỉ là ‘ngôi nhà chung’ tập hợp đội ngũ, bồi dưỡng kiến thức chuyên môn và bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của các thành viên, mà còn là thiết chế thực thi kỷ cương tự quản nghề nghiệp nhằm bảo vệ sự liêm chính của toàn ngành.

Sự tin cậy của cộng đồng xã hội đối với tổ chức nghề luật được bồi đắp thông qua năng lực giải quyết thỏa đáng những vấn đề thực tiễn. Một luật sư gặp khó khăn, cản trở bất hợp pháp khi tác nghiệp cần được tổ chức đại diện lên tiếng bảo vệ kịp thời và kiên quyết. Ngược lại, khi có phản ánh từ khách hàng hay cơ quan nhà nước về hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, tổ chức tự quản phải xác minh thận trọng, công tâm, bảo đảm quyền giải trình nhưng kiên quyết không dung túng, bao che. Bảo vệ người hành nghề chân chính và xử lý nghiêm minh người vi phạm là hai mặt thống nhất của cùng một mục tiêu: bảo toàn danh dự của nghề luật sư.

Bên cạnh đó, các hoạt động trợ giúp pháp lý miễn phí, tư vấn pháp luật cộng đồng nhân dịp kỷ niệm ngày truyền thống cần hướng tới chiều sâu và giá trị thực chất. Ý nghĩa sâu xa của một chương trình thiện nguyện không dừng lại ở số lượng tờ rơi hay buổi gặp gỡ, mà nằm ở chỗ giúp người dân – đặc biệt là bà con vùng sâu, vùng xa, các cộng đồng dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường – biết cách sử dụng pháp luật như một công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền và sinh kế chính đáng của mình.

Định vị tương lai bằng sự liêm chính và tri thức

Nghề luật sư là một nghề nghiệp tự do cao quý. Luật sư hoàn toàn xứng đáng được hưởng nguồn thu hợp pháp và được nhận thù lao tương xứng với trí tuệ, công sức và bản lĩnh của mình. Tận tâm và trách nhiệm cộng đồng không đồng nghĩa với việc cào bằng mọi dịch vụ thành phi lợi nhuận. Tuy nhiên, quyền được nhận thù lao thỏa đáng luôn phải gắn chặt với bổn phận trung thực, sự minh bạch tuyệt đối và cam kết trách nhiệm đến cùng với khách hàng.

Ngày 10/10 hàng năm là dịp để người hành nghề luật đón nhận những lời chúc mừng ấm áp và nhớ về truyền thống của các thế hệ tiền bối. Nhưng quan trọng hơn, đây là dịp để mỗi luật sư tự soi chiếu lại chính mình: Kiến thức của mình đã thực sự bắt nhịp với đòi hỏi của kỷ nguyên kinh tế số và kinh tế xanh? Sự cẩn trọng của mình có còn đi cùng bản lĩnh dám dấn thân vì lẽ phải? Và niềm tin mà nhân dân, thân chủ trao gửi đã được đền đáp bằng những hành động cụ thể nào?

Vị thế của người luật sư không phải là thứ trang sức định sẵn, mà được bồi đắp từng ngày qua mỗi vụ việc, mỗi dòng tư vấn và mỗi sự lựa chọn khó khăn trong thầm lặng. Một nghề luật sư trưởng thành rất cần những con người đủ kiên định để bảo vệ chân lý trước sức ép, nhưng cũng đủ khiêm nhường để thừa nhận và sửa chữa khi chứng cứ chỉ ra mình chưa đúng.

Người dân cần những luật sư tận tâm và ngay thẳng. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần những ý kiến sắc sảo, có trách nhiệm để phán quyết công minh hơn. Và đất nước, trong hành trình hướng tới thịnh vượng kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái, rất cần những luật sư có tầm nhìn rộng mở, đóng vai trò những người giữ nhịp pháp lý tin cậy. Khi những nhu cầu chính đáng ấy được tôn trọng và gặp nhau, niềm tin xã hội sẽ được thắp sáng, khẳng định chỗ đứng vững chắc của nghề luật sư trong lòng thời đại.

Phan Khắc Nghiêm