Ngày truyền thống Luật sư Việt Nam: Giữ nghề, nhưng có giữ được sức sống nghề nghiệp?
Mỗi dịp Ngày truyền thống Luật sư Việt Nam 10/10, chúng ta thường nhìn lại lịch sử, vị trí và những đóng góp của nghề luật sư đối với xã hội, nhưng một ngày dành cho nghề có lẽ cũng nên là dịp để mỗi người tự đặt cho mình một câu hỏi khó hơn: Sau nhiều năm hành nghề, chúng ta đang trưởng thành hơn cùng nghề hay chỉ đang ở lại trong nghề?
Hai trạng thái ấy nhìn bên ngoài có thể rất giống nhau, bởi một luật sư vẫn có thể tiếp khách hàng, nghiên cứu hồ sơ, tham gia phiên tòa, có thu nhập và vị trí nghề nghiệp, nhưng những điều đó chưa chắc chứng minh năng lực và tư duy của người ấy vẫn đang phát triển. Có một trạng thái đáng lo hơn thất bại trong một vụ việc, đó là người luật sư vẫn tiếp tục hành nghề trong khi tư duy nghề nghiệp đã bắt đầu ngừng vận động.
Khi kinh nghiệm trở thành chiếc bẫy
Kinh nghiệm là một trong những tài sản quý nhất của luật sư, bởi nhiều điều chỉ có thể tích lũy qua hồ sơ, phiên tòa, giao dịch và cả những lần phải nhìn lại một lựa chọn chưa đủ tốt. Tuy nhiên, kinh nghiệm cũng có thể trở thành chiếc bẫy nếu người hành nghề tin rằng những gì từng giúp mình giải quyết vấn đề của hôm qua sẽ tiếp tục đủ cho vấn đề của ngày mai.
Khi pháp luật, mô hình kinh doanh và công nghệ liên tục thay đổi, còn trí tuệ nhân tạo có thể tìm kiếm và tổng hợp thông tin trong thời gian rất ngắn, giá trị của luật sư ngày càng ít nằm ở việc nhớ nhiều hay tìm nhanh, mà nằm ở khả năng đặt đúng câu hỏi, kiểm chứng nguồn, nhận diện rủi ro và chịu trách nhiệm về quyết định pháp lý. Khi máy móc ngày càng giỏi tạo ra câu trả lời, luật sư càng phải biết câu hỏi nào phải được đặt ra và trách nhiệm nào không thể giao cho máy móc.
Dấu hiệu tụt hậu nguy hiểm nhất vì thế không phải là chưa biết một điều mới, mà là không còn cảm thấy mình cần phải biết thêm, bởi khi kinh nghiệm bắt đầu thay thế kiểm chứng và thói quen thay thế suy nghĩ, quá trình lão hóa nghề nghiệp cũng bắt đầu.
Học chưa đủ, còn phải có khả năng học lại
Học tập suốt đời là cần thiết nhưng vẫn chưa đủ, bởi một người có thể cập nhật rất nhiều kiến thức mà cách tư duy vẫn không thay đổi. Khó hơn học thêm là khả năng học lại, nghĩa là đủ tỉnh táo để kiểm tra chính kinh nghiệm của mình, dám đặt câu hỏi về những điều từng được coi là đúng và sẵn sàng điều chỉnh khi thực tiễn hoặc tri thức mới cho thấy chúng không còn phù hợp.
Sức sống nghề nghiệp không chỉ nằm ở lượng kiến thức một luật sư đã tích lũy, mà còn nằm ở việc tri thức mới có còn đủ sức làm thay đổi người luật sư ấy hay không. Học thêm làm giàu tri thức, học lại sửa tư duy, còn từ khả năng tự sửa mới có thể xuất hiện đổi mới thực sự.
Trưởng thành nghề nghiệp là khả năng tự sửa mình
Trưởng thành nghề nghiệp không thể chỉ được đo bằng thắng hay thua của một hồ sơ, mà còn bằng khả năng biến mỗi kết quả thành tri thức cho lần sau. Sau mỗi vụ việc, người luật sư cần đủ nghiêm khắc để nhìn lại mình đã bỏ sót điều gì, lập luận nào chưa đủ sức thuyết phục, rủi ro nào chưa được dự liệu và lựa chọn nào có thể được thực hiện tốt hơn.
Người luật sư trưởng thành không phải là người chưa từng sai, mà là người không để sai lầm đi qua mà không biến nó thành tri thức. Vì thế, ranh giới quan trọng không hẳn nằm giữa luật sư trẻ và luật sư lâu năm, mà giữa người còn khả năng phát triển và người đã bắt đầu lặp lại chính mình, bởi tuổi nghề cho biết một người đã đi bao lâu nhưng không tự nó cho biết người ấy đã đi xa đến đâu.
Đổi mới không có nghĩa là chạy theo cái mới
Đổi mới trong nghề luật không đồng nghĩa với chạy theo mọi công nghệ, phương pháp hay xu hướng mới, bởi có những giá trị càng trong một thế giới thay đổi càng phải được giữ vững, từ độc lập nghề nghiệp, trung thực, cẩn trọng, bảo mật đến trách nhiệm với khách hàng và sự tôn trọng công lý. Điều cần đổi mới là cách người luật sư thực hiện những giá trị ấy trong một môi trường mà pháp luật, công nghệ và nhu cầu xã hội liên tục vận động.
Công nghệ có thể hỗ trợ tìm kiếm nhưng luật sư phải kiểm chứng, trí tuệ nhân tạo có thể đề xuất câu trả lời nhưng luật sư vẫn phải chịu trách nhiệm về câu trả lời được sử dụng, còn kinh nghiệm có thể gợi ý phương án nhưng mỗi hồ sơ vẫn phải được nhìn bằng chính dữ kiện và bối cảnh của nó. Đổi mới thực sự vì vậy không phải thay cái cũ bằng cái mới một cách cơ học, mà là sử dụng tri thức, phương pháp và công cụ mới để hành nghề chính xác hơn, sâu hơn và có trách nhiệm hơn.
Khi một lời tư vấn hay một quyết định nghề nghiệp có thể ảnh hưởng đến tài sản, danh dự, quyền kinh doanh, quyền tự do và đôi khi cả số phận của người khác, khả năng tiếp tục phát triển không còn chỉ là lựa chọn cá nhân, mà trở thành một phần của trách nhiệm nghề nghiệp.
Ngày truyền thống cũng nên là ngày tự kiểm tra nghề nghiệp
Một nghề trưởng thành không chỉ cần những dịp để tôn vinh lịch sử và thành tựu mà còn cần khả năng tự soi lại chính mình, vì thế bên thềm ngày 10/10, có lẽ mỗi luật sư không chỉ nên hỏi năm qua mình đã xử lý bao nhiêu vụ việc, có thêm bao nhiêu khách hàng hay tích lũy thêm bao nhiêu năm hành nghề, mà nên tự hỏi mình đã học thêm điều gì, đã thay đổi cách suy nghĩ nào, có điều gì từng tin là đúng nhưng hôm nay đã đủ tri thức để nhìn lại, và nếu tiếp tục hành nghề thêm mười năm thì mình đang trở thành một luật sư tốt hơn hay chỉ trở thành một luật sư nhiều tuổi nghề hơn.
Ngày truyền thống vì thế không chỉ là dịp để nhớ rằng chúng ta thuộc về một nghề đáng trân trọng, mà còn là lúc mỗi người tự hỏi mình đang làm gì để tiếp tục xứng đáng với nghề ấy. Giữ nghề không chỉ là giữ một tấm thẻ, một vị trí hay số năm hành nghề, mà sâu xa hơn là giữ cho tư duy của người hành nghề không ngừng vận động: những gì đã biết không cản trở việc học thêm, những gì đã trải qua không cản trở khả năng học lại và kinh nghiệm không trở thành lý do để từ chối đổi mới.
Tuổi nghề được tính bằng năm, còn sức sống nghề nghiệp được đo bằng khả năng học hỏi, tự sửa mình và tiếp tục đổi mới.
Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ
Chủ tịch TAT Law Firm
PV
