Nhận thức về thuế môi trường và vai trò thúc đẩy thay thế bao nylon tại Việt Nam
Tuy nhiên, thực tế cho thấy mức độ thay đổi hành vi tiêu dùng dưới tác động của chính sách thuế này vẫn chưa rõ nét, đặt ra vấn đề về hiệu quả định hướng của công cụ chính sách.
Tiếp cận vấn đề từ góc độ hành vi tiêu dùng, nghiên cứu của nhóm tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) phân tích vai trò của nhận thức thuế môi trường đối với hành vi thay thế bao nylon tại Việt Nam. Qua đó, nghiên cứu làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi từ ý định sang hành vi tiêu dùng xanh, đồng thời đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả của công cụ thuế trong giảm thiểu rác thải nhựa và hướng tới phát triển bền vững.
Thuế môi trường: Khoảng cách giữa kỳ vọng chính sách và thực tiễn tiêu dùng
Trong bối cảnh khủng hoảng sinh thái toàn cầu và yêu cầu thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), kiểm soát ô nhiễm từ rác thải nhựa đã trở thành nhiệm vụ cấp thiết đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Từ năm 2012, Việt Nam triển khai thuế BVMT đối với bao nylon dựa trên nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Theo lý thuyết, việc đánh thuế đối với những sản phẩm gây hại cho môi trường sẽ làm tăng giá thành, từ đó khuyến khích người tiêu dùng hạn chế sử dụng và chuyển sang các sản phẩm thay thế như túi vải, túi giấy hoặc túi sinh học phân hủy.
Tuy nhiên, sau hơn một thập niên thực hiện, mức độ tiêu thụ bao nylon tại Việt Nam vẫn ở mức cao. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu chính sách và hành vi thực tế của người tiêu dùng.
Các nghiên cứu, đánh giá trước đây chủ yếu tập trung vào mức thuế và hiệu quả triển khai chính sách, trong khi vai trò của nhận thức chính sách đối với quá trình ra quyết định tiêu dùng chưa được xem xét đầy đủ. Đây là khoảng trống cần được quan tâm, bởi thuế môi trường không chỉ là công cụ tài chính mà còn có thể trở thành yếu tố tâm lý – xã hội góp phần định hướng hành vi tiêu dùng.
Nhận thức về thuế – yếu tố quan trọng trong đánh giá hiệu quả chính sách
Những đánh giá trước đây thường lý giải hiệu quả chưa cao của thuế BVMT bằng các nguyên nhân như mức thuế chưa đủ mạnh hoặc việc thu thuế tại các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ còn hạn chế. Tuy nhiên, yếu tố nhận thức của người tiêu dùng chưa được chú trọng tương xứng.
Trên thực tế, một chính sách chỉ có thể phát huy tác dụng khi người dân nhận diện và hiểu đúng về chính sách đó. Nếu người tiêu dùng không biết đến sự tồn tại của khoản thuế hoặc chưa hiểu rõ mục đích bảo vệ môi trường của chính sách, tín hiệu thuế gần như không hiện diện trong quá trình lựa chọn sản phẩm.
Ngược lại, khi nhận thức được khoản thuế phải trả gắn với trách nhiệm bảo vệ môi trường, người tiêu dùng có xu hướng hình thành thái độ tích cực hơn đối với tiêu dùng xanh và chủ động thay đổi hành vi.
Như vậy, nhận thức về thuế môi trường không đơn thuần là mức độ hiểu biết về một quy định tài chính, mà còn là yếu tố có thể tác động đến thái độ và ý định thay thế bao nylon của người tiêu dùng.
Từ ý định đến hành vi: Giải quyết khoảng cách trong tiêu dùng xanh
Để giải thích đầy đủ hành vi thay thế bao nylon, nghiên cứu xây dựng mô hình kiểm định tích hợp, kết hợp yếu tố nhận thức thuế môi trường với các khung phân tích hành vi hiện có.
Trước hết, nghiên cứu kế thừa Thuyết Hành vi Dự định (Theory of Planned Behavior – TPB), một trong những mô hình tâm lý – xã hội được sử dụng phổ biến để giải thích hành vi tiêu dùng xanh. Theo lý thuyết này, hành vi được hình thành thông qua ba yếu tố cốt lõi: thái độ cá nhân, chuẩn mực chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi.
Tuy nhiên, các mô hình truyền thống như TPB chủ yếu tập trung vào động lực tâm lý nội tại của người tiêu dùng, chưa xem xét đầy đủ vai trò của những tín hiệu chính sách bên ngoài, đặc biệt là chính sách thuế môi trường. Để khắc phục khoảng trống này, nghiên cứu đưa nhận thức thuế môi trường vào mô hình phân tích, xem đây là một tín hiệu chính sách có khả năng điều chỉnh hành vi và tác động đến ý định tiêu dùng xanh.
Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp khung phân tích MOA (Motivation – Opportunity – Ability) nhằm làm rõ khoảng cách giữa ý định và hành vi thực tế. Theo khung phân tích này, động lực là điều kiện cần nhưng chưa đủ để hình thành hành vi. Người tiêu dùng chỉ có thể thực hiện hành vi khi đồng thời có cơ hội phù hợp, thể hiện qua sự sẵn có và tính tiện lợi của sản phẩm thay thế tại điểm bán, cùng với năng lực thực hiện, bao gồm khả năng tài chính, kiến thức và sự thuận tiện trong sử dụng.
Dựa trên khảo sát thực nghiệm và phương pháp phân tích PLS-SEM, nghiên cứu đưa ra ba phát hiện chính.
Thứ nhất, các yếu tố nền tảng của TPB đều có tác động tích cực đến ý định tiêu dùng xanh, trong đó thái độ là yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất.
Thứ hai, nhận thức về thuế môi trường có tác động trực tiếp, tích cực và có ý nghĩa thống kê đến ý định thay thế bao nylon, dù mức độ tác động còn khiêm tốn.
Thứ ba, quá trình chuyển hóa ý định thành hành vi thực tế phụ thuộc mạnh mẽ vào hai yếu tố là cơ hội và năng lực.
Những kết quả này cho thấy, chính sách thuế môi trường chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi các điều kiện thị trường và hệ sinh thái tiêu dùng xanh phù hợp. Nói cách khác, nâng cao nhận thức có thể thúc đẩy ý định thay đổi, nhưng để ý định trở thành hành động cụ thể, người tiêu dùng cần có đủ điều kiện và khả năng thực hiện.
Hàm ý chính sách: Đưa thuế môi trường trở thành động lực tiêu dùng xanh
Kết quả nghiên cứu khẳng định nhận thức về thuế môi trường có tác động tích cực đến ý định thay thế bao nylon, dù mức độ ảnh hưởng còn khiêm tốn. Điều này cho thấy thuế không chỉ là công cụ tài chính mà còn đóng vai trò như một tín hiệu chính sách có khả năng định hướng hành vi tiêu dùng.
Tuy nhiên, không có giải pháp đơn lẻ nào đủ sức tạo ra sự thay đổi bền vững. Để nâng cao hiệu quả của thuế BVMT, cần triển khai chiến lược đồng bộ, tác động đồng thời đến ba khía cạnh: nhận thức chính sách, động lực tâm lý và điều kiện thực tế để thực hiện hành vi.
Thứ nhất, nâng cao nhận thức thông qua truyền thông chính sách. Thuế BVMT cần được thiết kế và truyền tải như một tín hiệu tâm lý gắn với hoạt động tiêu dùng hằng ngày. Các cơ quan quản lý có thể phối hợp với hệ thống bán lẻ triển khai thông điệp trực quan tại quầy thanh toán, giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn chính sách thuế. Đồng thời, cần minh bạch việc sử dụng nguồn thu thuế cho các chương trình môi trường cụ thể nhằm củng cố niềm tin và sự chấp nhận của công chúng.
Thứ hai, thúc đẩy động lực và giảm rào cản đối với tiêu dùng xanh. Các chính sách truyền thông cần làm nổi bật lợi ích và tính khả thi của những lựa chọn tiêu dùng xanh, thay vì chủ yếu tập trung cảnh báo tác hại môi trường của bao nylon. Khi tiêu dùng xanh được nhìn nhận như một hành vi thể hiện trách nhiệm xã hội và sự chủ động của cá nhân, người tiêu dùng có xu hướng hình thành thái độ tích cực hơn đối với việc thay thế bao nylon.
Bên cạnh đó, các biện pháp trợ giá hoặc bình ổn giá sản phẩm thay thế như túi sinh học, túi giấy có thể góp phần giảm rào cản tài chính, nâng cao cảm nhận kiểm soát hành vi và tạo điều kiện thuận lợi để chuyển ý định thành hành động thực tế.
Thứ ba, cải thiện điều kiện thực hiện hành vi tại điểm bán. Để thu hẹp khoảng cách giữa ý định và hành vi, cần đồng thời cải thiện các điều kiện thực thi và khả năng thực hiện của người tiêu dùng. Các nhà quản lý cần khuyến khích thay đổi quy trình tại điểm bán, cụ thể là yêu cầu nhân viên hỏi khách hàng trước khi cung cấp bao nylon. Cách làm này tạo ra một điểm dừng để người tiêu dùng cân nhắc trước khi lựa chọn sử dụng túi nylon.
Ngoài ra, việc chuẩn hóa hệ thống nhãn nhận diện sản phẩm thân thiện với môi trường theo hướng rõ ràng, dễ hiểu cũng giúp người tiêu dùng tự tin hơn khi đưa ra quyết định lựa chọn sản phẩm thay thế.
Có thể thấy, hiệu quả của thuế BVMT đối với bao nylon không chỉ phụ thuộc vào mức thuế hay công tác tổ chức thực hiện, mà còn gắn liền với nhận thức và điều kiện tiêu dùng thực tế. Chỉ khi chính sách thuế được người dân nhận biết, hiểu đúng và được hỗ trợ bởi những điều kiện thị trường phù hợp, người tiêu dùng mới có đủ động lực, năng lực và cơ hội để chuyển từ ý định sang hành vi tiêu dùng xanh.
TS. Trần Trung Kiên, PGS.TS. Diệp Gia Luật, ThS. Phạm Thị Ngọc Dung – Đại học UEH
