Doanh nhân Ngô Thế Trang – Tổng Giám Đốc TNT Việt Nam: Đầu tư cho môi trường phải được đo bằng hiệu quả vận hành
Một công trình xử lý môi trường chỉ phát huy giá trị khi vận hành ổn định trong suốt quá trình sản xuất. Từ thực tiễn hơn một thập kỷ làm nghề, đại diện TNT Việt Nam chia sẻ góc nhìn về làm chủ công nghệ, những bất cập khi lựa chọn giải pháp chỉ dựa vào giá thấp và yêu cầu chuyển từ tư duy “chi phí tuân thủ” sang đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài.
Nhân dịp ngày Doanh nhân Việt Nam, Tạp chí Kinh tế Môi trường có cuộc trò chuyện với ông Ngô Thế Trang – Tổng Giám Đốc Công ty Cổ phần Tư vấn và Xây dựng Môi trường TNT Việt Nam (TNT Việt Nam) có những chia sẻ về định hướng hoạt động của doanh nghiệp trong bối cảnh đất nước vươn mình trong kỷ nguyên xanh, kỷ nguyên số.
Phóng viên: TNT Việt Nam đã có hơn một thập kỷ hoạt động trong lĩnh vực môi trường – một lĩnh vực đòi hỏi vốn, công nghệ, chuyên môn nhưng hiệu quả đầu tư đôi khi không thể nhìn thấy ngay như nhiều ngành kinh doanh khác. Điều gì khiến ông lựa chọn lĩnh vực này và đâu là dấu mốc ông cho rằng đã định hình nên TNT ngày hôm nay?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Tôi chọn lĩnh vực môi trường vì nhìn thấy một nhu cầu rất thật: sản xuất và đô thị phát triển thì nước thải, khí thải phải được xử lý có trách nhiệm. Khi bắt đầu khởi nghiệp khoảng mười năm trước, thị trường đang mở rộng, yêu cầu pháp luật ngày càng rõ và tiêu chuẩn chất lượng công trình cao hơn. Với một doanh nghiệp trẻ, vốn và nhân lực đều hạn chế, khó nhất là tạo được niềm tin rằng hệ thống mình thiết kế sẽ vận hành ổn định sau bàn giao. Nhưng chính áp lực ấy buộc chúng tôi hiểu sâu dòng thải, giải thích rõ cơ sở công nghệ và chịu trách nhiệm đến kết quả cuối cùng.
Dấu mốc định hình TNT, theo tôi, không phải một dự án riêng lẻ mà là lựa chọn kiên trì làm chủ từ khảo sát, thử nghiệm, thiết kế đến thi công và hỗ trợ vận hành. Có thời điểm chúng tôi gặp gói thầu nâng cấp, cải tạo hệ thống xử lý nước thải của một khu công nghiệp. Giá trị chào thầu của chúng tôi cao hơn rất nhiều đơn vị khác, nhưng chúng tôi chứng minh được công nghệ của mình đáp ứng tiêu chuẩn xả thải, chi phí vận hành thấp và đã đươc chủ đầu tư là doanh nghiệp FDI lựa chọn. và kết quả sau 5 năm hệ thống vận hành theo đúng tính toán, giảm bớt nhân công vận hành. Chủ đầu tư chọn chúng tôi là đơn vị đối tác đặc biệt cho tất cả các dự án sau.
Phóng viên:Qua quá trình phát triển, TNT đã tham gia nhiều loại công trình từ xử lý nước thải khu công nghiệp, nhà máy, khu đô thị đến xử lý khí thải và tư vấn môi trường. Từ thực tiễn đó, đâu là năng lực cốt lõi mà TNT muốn xây dựng và đâu sẽ là những lĩnh vực doanh nghiệp tập trung đầu tư trong 5–10 năm tới?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Năng lực cốt lõi mà TNT muốn xây dựng là khả năng chọn đúng giải pháp cho từng nguồn thải và biến bản thiết kế thành một công trình vận hành được. Hai nhà máy cùng ngành vẫn có thể khác nhau về tải lượng, hóa chất sản xuất và biến động theo ca; vì vậy không thể sao chép nguyên một dây chuyền. Chúng tôi cần đội ngũ hiểu quá trình xử lý, tự tính toán, thử nghiệm khi cần, tích hợp thiết bị và theo dõi kết quả thực tế.
Trong 5–10 năm tới, tôi muốn tập trung vào các hệ thống xử lý nước thải công nghiệp và đô thị có yêu cầu ổn định cao, cải tạo công trình hiện hữu, vận hành và tối ưu năng lượng, đồng thời phát triển giải pháp tái sử dụng nước ở nơi có điều kiện phù hợp. Với khí thải hay những dòng thải khó, chúng tôi sẽ chọn phạm vi có thể kiểm chứng hiệu quả thay vì nhận làm bằng mọi giá.
Nhìn môi trường từ thực tiễn của người làm nghề
Phóng viên:Là doanh nghiệp trực tiếp thiết kế, xây dựng và vận hành các công trình xử lý nước thải, khí thải tại nhiều địa phương, ông nhìn nhận như thế nào về những vấn đề môi trường đáng lo ngại nhất hiện nay, đặc biệt tại các khu, cụm công nghiệp và khu vực đô thị hóa nhanh?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Điều đáng lo là tải lượng ô nhiễm tăng nhanh hơn khả năng đầu tư và quản lý đồng bộ. Ở khu, cụm công nghiệp, nước thải đầu vào có thể thay đổi mạnh giữa các cơ sở; nếu khâu kiểm soát tại nguồn lỏng lẻo, trạm xử lý tập trung rất dễ bị quá tải hoặc chịu tác động của hóa chất ức chế vi sinh. Ở đô thị hóa nhanh, hạ tầng thu gom, tách nước mưa và xử lý không phải lúc nào cũng theo kịp mật độ dân cư. Với khí thải, việc thu gom kín và vận hành thiết bị kiểm soát cũng quan trọng không kém công nghệ xử lý.
Tôi nghĩ cần nhìn cả chuỗi: giảm ô nhiễm tại nguồn, thu gom đầy đủ, xử lý đúng thiết kế, quan trắc và bảo trì liên tục. Chỉ nhìn chất lượng nước hoặc khí ở một lần lấy mẫu sẽ khó phản ánh hết hiệu quả dài hạn.
Phóng viên: Một thực tế là doanh nghiệp ngày càng phải đầu tư nhiều hơn cho bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, vẫn có quan niệm cho rằng hệ thống xử lý nước thải, khí thải chỉ là một khoản chi phí để đáp ứng quy định pháp luật. Theo ông, cần làm gì để thay đổi tư duy từ “chi phí cho môi trường” sang “đầu tư cho môi trường”, coi đây là một phần của năng lực cạnh tranh và sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Muốn thay đổi tư duy, trước hết phải tính đúng tổng chi phí trong suốt vòng đời công trình: vốn đầu tư, điện, hóa chất, bùn thải, nhân lực, bảo trì và rủi ro dừng sản xuất. Một phương án rẻ lúc mua nhưng vận hành chập chờn có thể khiến doanh nghiệp trả giá cao hơn nhiều. Ngược lại, hệ thống phù hợp giúp hoạt động sản xuất ổn định, giảm nguy cơ vi phạm và tạo nền tảng đáp ứng yêu cầu của khách hàng, đối tác.
Người làm môi trường cũng phải minh bạch hơn: nêu rõ giả định về chất lượng đầu vào, mức tiêu thụ dự kiến, điều kiện để đạt quy chuẩn xả thải và trách nhiệm sau bàn giao. Khi chủ đầu tư so sánh các đề xuất trên cùng tiêu chí chất lượng và chi phí vận hành, thay vì chỉ nhìn giá chào, đầu tư cho môi trường sẽ trở thành quyết định kinh doanh có cơ sở.
Phóng viên: TNT từng xử lý nước thải cho nhiều loại hình rất khác nhau như khu công nghiệp, sản xuất giấy, thực phẩm, tái chế, chăn nuôi, khu đô thị, bệnh viện… Từ kinh nghiệm thực tế, theo ông, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở công nghệ, nguồn vốn, ý thức của chủ đầu tư hay cơ chế quản lý và giám sát sau đầu tư?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Theo tôi, không thể quy mọi khó khăn về một yếu tố. Công nghệ có thể lựa chọn hoặc phát triển, vốn có thể huy động theo lộ trình; điểm nghẽn thường xuất hiện khi quyết định đầu tư dựa quá nhiều vào giá thấp, còn chất lượng vận hành sau nghiệm thu chưa được đặt đúng trọng tâm. Mỗi loại hình như giấy, thực phẩm, tái chế, chăn nuôi hay bệnh viện có tính chất nước thải khác nhau; chọn sai dữ liệu thiết kế ngay từ đầu thì công nghệ tốt cũng khó phát huy tác dụng.
Cái khó nhất là ở khâu chủ đầu tư có lựa chọn được đúng đơn vị tư vấn am hiểu công nghệ không. Với mỗi loại nước thải cần yêu cầu khảo sát đủ chu kỳ sản xuất, thí nghiệm với dòng thải khó, kiểm tra năng lực nhà thầu và lập ngân sách vận hành thực tế. Từ đó CĐT mới đánh giá được tổng thể bài toán, thay vì chỉ chú ý đến tổng mức đầu tư ban đầu thấp. Đồng thời, cơ chế giám sát sau đầu tư phải có dữ liệu đáng tin cậy và cách thực thi nhất quán. Khi cả chủ đầu tư và đơn vị tư vấn cung cấp giải pháp cùng chịu trách nhiệm về hiệu quả lâu dài, cạnh tranh sẽ lành mạnh hơn.
Trăn trở công nghệ và tầm nhìn phát triển xanh
Phóng viên:Có một nghịch lý là chúng ta có thể đầu tư một hệ thống xử lý môi trường rất hiện đại, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc hệ thống đó có được vận hành thường xuyên, đúng quy trình hay không. Là người trực tiếp làm nghề, ông có trăn trở gì về chất lượng thực tế của các công trình xử lý môi trường sau khi được nghiệm thu và đưa vào sử dụng? Theo ông, cần cơ chế nào để hạn chế tình trạng đầu tư hệ thống chỉ nhằm đáp ứng thủ tục?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Tôi trăn trở nhất về khoảng cách giữa kết quả nghiệm thu và hiệu quả trong những tháng, những năm sau đó. Hệ thống có thể chạy tốt khi thử tải nhưng suy giảm nếu thiếu người vận hành, không bảo trì thiết bị, cắt giảm hóa chất hoặc tiếp nhận nước thải vượt thiết kế. Vì vậy, nghiệm thu cần gắn với điều kiện đầu vào rõ ràng, giai đoạn chạy ổn định đủ đại diện và hồ sơ hướng dẫn vận hành có thể áp dụng được.
Sau bàn giao, nên coi nhật ký vận hành, bảo trì, quan trắc và việc xử lý sự cố là một phần của trách nhiệm quản trị công trình. Với dự án phù hợp, hợp đồng dịch vụ có chỉ tiêu hiệu quả, thời hạn hỗ trợ và cơ chế điều chỉnh khi nguồn thải thay đổi sẽ giúp tránh tình trạng đầu tư hệ thống chỉ để hoàn tất thủ tục. Giám sát cần dựa vào thực chất và mức độ rủi ro, không chỉ vào bộ hồ sơ đẹp.
Phóng viên: Những yêu cầu mới về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên đang đặt doanh nghiệp môi trường trước một thị trường rất khác. TNT có định hướng chuyển từ tư duy đơn thuần “xử lý ô nhiễm ở cuối đường ống” sang các giải pháp giảm phát sinh chất thải, tái sử dụng nước, tiết kiệm tài nguyên và thu hồi giá trị từ chất thải hay không?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Có. Xử lý cuối đường ống vẫn cần thiết, nhưng trước đó phải tìm cách giảm nước sử dụng, tách riêng dòng thải đậm đặc, thu hồi nguyên liệu nếu khả thi và hạn chế hóa chất gây khó cho công đoạn xử lý. Một thay đổi nhỏ trong quy trình sản xuất đôi khi giảm được tải lượng đáng kể và giúp hệ thống phía sau vận hành ổn định hơn.
Tái sử dụng nước phải bắt đầu từ mục đích sử dụng cụ thể và yêu cầu chất lượng tương ứng; không nên mặc định rằng cứ thêm màng lọc là hiệu quả kinh tế. Chúng tôi muốn triển khai theo hướng đo đạc, thử nghiệm, tính cả năng lượng, nước cô đặc và phương án quản lý chất thải thứ cấp. Chỉ khi hiệu quả môi trường và chi phí được chứng minh, giải pháp tuần hoàn mới có thể duy trì lâu dài.
Phóng viên: Công nghệ môi trường thay đổi khá nhanh, trong khi mỗi loại nước thải, khí thải lại đòi hỏi giải pháp khác nhau. Theo ông, doanh nghiệp môi trường Việt Nam cần làm gì để làm chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu và hình thành những giải pháp “Make in Vietnam” vừa hiệu quả, vừa phù hợp với khả năng đầu tư của doanh nghiệp trong nước?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Làm chủ công nghệ không có nghĩa là tự sản xuất mọi thiết bị. Doanh nghiệp Việt Nam cần làm chủ dữ liệu đầu vào, cơ chế xử lý, thiết kế quá trình, điều khiển, tích hợp và cách xử lý sự cố; thiết bị nào trong nước sản xuất được với chất lượng ổn định thì ưu tiên phát triển, thiết bị chuyên dụng vẫn có thể lựa chọn từ nhiều nguồn.
Điều quan trọng là đầu tư đội ngũ kỹ sư, phòng thử nghiệm và các dự án thí điểm có đo lường độc lập. Từ dữ liệu vận hành ở Việt Nam, chúng ta mới hoàn thiện các cấu hình phù hợp với khí hậu, mặt bằng, nguồn thải và khả năng chi trả trong nước. Sản phẩm Make in Vietnam cần được đánh giá bằng hiệu quả, độ bền và dịch vụ hậu mãi, không chỉ bằng tỷ lệ nội địa hóa.
Kiến nghị với cơ quan quản lý nhà nước
Phóng viên: Từ thực tế làm việc với các nhà máy, khu công nghiệp, cụm công nghiệp và chủ đầu tư ở nhiều địa phương, ông đánh giá còn những điểm nghẽn nào trong cơ chế, chính sách, thủ tục và tổ chức thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường đang gây khó cho cả doanh nghiệp đầu tư sản xuất lẫn doanh nghiệp cung cấp giải pháp môi trường?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Tôi thấy ba vướng mắc thực tế. Thứ nhất, dữ liệu về lưu lượng và thành phần nguồn thải trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư thường chưa đủ đại diện, khiến thiết kế, giấy phép và vận hành về sau khó khớp nhau. Thứ hai, cách diễn giải và thời gian xử lý thủ tục giữa các nơi đôi khi khác nhau, làm doanh nghiệp khó lập tiến độ. Thứ ba, tiêu chí lựa chọn nhà thầu còn nặng giá ban đầu, trong khi năng lực vận hành và chi phí vòng đời chưa được đánh giá tương xứng.
Tôi mong quy định được hướng dẫn rõ, công khai và thực thi nhất quán; đồng thời có cơ chế cập nhật công trình khi sản xuất thay đổi trên cơ sở đánh giá rủi ro và chứng minh hiệu quả xử lý. Doanh nghiệp cũng phải chủ động cung cấp dữ liệu trung thực, không thể chờ chính sách giải quyết thay trách nhiệm của mình.
Phóng viên: Nếu được đề xuất với Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như chính quyền địa phương, ông mong muốn những thay đổi cụ thể nào để vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp môi trường phát triển, vừa nâng cao hiệu quả kiểm soát ô nhiễm? Theo ông, Nhà nước cần có chính sách gì về tín dụng xanh, thuế, hỗ trợ đổi mới công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc cơ chế đặt hàng để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư thực chất cho môi trường?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Tôi mong có bốn thay đổi cụ thể. Một là chuẩn hóa yêu cầu dữ liệu khảo sát, thử tải, nghiệm thu và theo dõi sau đầu tư theo từng mức độ rủi ro. Hai là đưa chi phí vòng đời, mức tiêu hao, năng lực vận hành và bảo hành vào tiêu chí đánh giá các dự án, đặc biệt khi sử dụng vốn công. Ba là tạo điều kiện cho doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ trong phạm vi được kiểm soát, có phương pháp đo kiểm và công bố kết quả minh bạch. Bốn là thiết kế tín dụng xanh, ưu đãi thuế hoặc hỗ trợ đổi mới công nghệ gắn với kết quả giảm ô nhiễm được xác minh, thay vì chỉ dựa trên tên gọi dự án.
Ở địa phương, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư hạ tầng và cơ sở sản xuất rất cần thiết để kiểm soát nguồn thải ngay từ đầu. Chính sách tốt phải giúp người làm đúng có cơ hội cạnh tranh và giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm công trình vận hành kém hiệu quả.
Thông điệp nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam
Phóng viên: Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10, nếu nhìn xa hơn câu chuyện phát triển của riêng TNT, ông kỳ vọng ngành công nghiệp môi trường Việt Nam sẽ có vị trí như thế nào trong nền kinh tế những năm tới? Và ông mong muốn TNT sẽ đóng góp điều gì vào hành trình hướng tới một nền kinh tế xanh hơn, tuần hoàn hơn và phát triển bền vững hơn?
Doanh nhân Ngô Thế Trang: Tôi kỳ vọng công nghiệp môi trường trở thành một ngành có năng lực kỹ thuật và dịch vụ thực chất, tham gia ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế sản xuất, chứ không chỉ xuất hiện khi ô nhiễm đã phát sinh. Khi chất lượng môi trường được đo lường và coi trọng, doanh nghiệp làm tốt sẽ có thị trường để đầu tư cho con người và công nghệ.
Với TNT, tôi mong chúng tôi tiếp tục giữ một cam kết đơn giản: hiểu đúng bài toán của khách hàng, đề xuất công nghệ phù hợp với tiêu chuẩn xả thải, xây công trình có thể vận hành và đồng hành khi điều kiện sản xuất thay đổi. Đóng góp của một doanh nghiệp có thể bắt đầu từ từng công trình làm đúng, làm đủ và hoạt động bền bỉ mỗi ngày.
Xuân An
