Nghề làm nước mắm Phan Thiết thành di sản quốc gia
Quyết định ghi danh nghề làm nước mắm Phan Thiết được Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh ký hôm 16/11.
Di sản thuộc loại hình nghề thủ công, tri thức dân gian, tại ba phường Phan Thiết, Phú Thủy và Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng (Bình Thuận cũ). UBND tỉnh và chính quyền địa phương có trách nhiệm quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Các công đoạn làm nước mắm trong nhà thùng ở Phan Thiết. Ảnh: Bảo tàng nước mắm Làng chài Xưa
Theo hồ sơ di sản, nghề làm nước mắm Phan Thiết hình thành cuối thế kỷ 17, khi cư dân từ các tỉnh miền Trung đến vùng biển này đánh bắt hải sản vào vụ cá Nam. Thấy nguồn cá dồi dào, nhiều gia đình ở lại lập nghiệp, ban đầu làm nước mắm để dùng, sau mở rộng sản xuất, buôn bán và hình thành làng nghề.
Nguyên liệu chủ yếu là cá cơm, cá nục và muối hạt, được ủ trong thùng lều bằng gỗ hoặc lu chượp. Thời gian ủ kéo dài 8-18 tháng, để cá lên men tự nhiên, tạo nước mắm có màu vàng rơm đến nâu đỏ cánh gián, mùi thơm đặc trưng. Nước rút đầu tiên gọi là mắm nhỉ, những lần tiếp theo là nước mắm ngang.
Nước mắm Tĩn Phan Thiết đóng trong bình gốm xuất sang Mỹ đầu năm 2026. Ảnh: Việt Quốc
Đầu thế kỷ 20, Phan Thiết xuất hiện nhiều cơ sở sản xuất quy mô lớn, gắn với các hàm hộ. Nước mắm được đựng trong tĩn bằng gốm đất nung, theo ghe bầu của thương nhân đến nhiều vùng trong cả nước.
Hồ sơ di sản ghi nhận năm 1904, chính quyền bảo hộ Pháp chọn Phan Thiết làm một trong những trung tâm thương mại và công nghiệp chế biến nước mắm quan trọng của Trung Kỳ. Đến năm 1925, sản lượng nước mắm toàn vùng vượt 4 triệu lít mỗi năm.
Bà Nguyễn Thị Xinh ở phường Mũi Né ra bến mua cá tươi về muối làm nước mắm. Ảnh: Việt Quốc
Sau thời gian mai một, nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết dần phục hồi. Giai đoạn 2021-2024, sản lượng đạt khoảng 30 triệu lít mỗi năm, doanh thu ước 1.000 tỷ đồng.
Theo Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, nghề truyền thống góp phần gìn giữ văn hóa ẩm thực, tạo việc làm và đóng góp cho kinh tế địa phương. Nhiều sản phẩm đã được xuất khẩu.