GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Điện rác muốn sinh lời phải tính cả chi phí môi trường (Bài cuối)

Theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, để xác định một dự án có thực sự hiệu quả, cần tính cả những chi phí, lợi ích môi trường vốn khó nhìn thấy trên báo cáo tài chính.

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Điện rác muốn sinh lời phải tính cả chi phí môi trường (Bài cuối)

Điện rác đang mở ra những dòng tiền mới từ phí xử lý chất thải và bán điện. Tuy nhiên, theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, để xác định một dự án có thực sự hiệu quả, cần tính cả những chi phí, lợi ích môi trường vốn khó nhìn thấy trên báo cáo tài chính.

Rác thải sinh hoạt lâu nay được nhìn nhận chủ yếu như một vấn đề môi trường và gánh nặng xử lý đối với đô thị. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ xử lý chất thải, rác đang dần trở thành một thị trường thu hút dòng vốn lớn từ doanh nghiệp trong nước và nhà đầu tư nước ngoài.

Từ các nhà máy xử lý rác, chôn lấp, tái chế đến những dự án đốt rác phát điện quy mô hàng nghìn tỷ đồng, phía sau mỗi dự án là những dòng tiền từ đầu tư, tín dụng, phí xử lý chất thải và doanh thu bán điện. Nhưng cùng với cơ hội kinh tế là những câu hỏi về hiệu quả đầu tư, cơ chế hỗ trợ, kiểm soát khí thải, tro xỉ và nước thải.

Trong loạt bài “Thị trường rác Việt Nam: Ai đang sở hữu những ‘mỏ vàng’ nghìn tỷ?”, Tạp chí Kinh tế Môi trường đã lần lượt tìm hiểu hoạt động, tài sản, dòng tiền và chiến lược của nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực xử lý chất thải. Khép lại tuyến bài, chúng tôi trao đổi với GS.TS Hoàng Xuân Cơ – Trưởng ban Khoa học Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam (VIASEE) để nhìn nhận rộng hơn về giá trị kinh tế của rác, những rủi ro môi trường và điều kiện để thị trường này phát triển bền vững.

“Rác là tài nguyên” phải đi cùng giá trị kinh tế thực tế

Thưa Giáo sư (GS), vì sao thị trường xử lý rác, đặc biệt điện rác, đang thu hút ngày càng nhiều dòng vốn?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Trước hết phải chỉ rõ dòng vốn đến từ đâu? Từ ngân sách nhà nước, từ vốn vay hay từ đầu tư của các tập đoàn, cơ sở trên địa bàn?

Xử lý rác có nhiều giải pháp tùy theo từng loại rác, chẳng hạn đốt thu nhiệt (để phát điện chẳng hạn), làm phân compost (có thể gọi là phân sinh học), tái chế (đối với các loại kim loại, nhựa, giấy chẳng hạn), chôn lấp đối với tất cả loại rác. Vì vậy, để phục vụ xử lý, theo yêu cầu xử lý phải phân loại rác thành từng loại, rác có thể đốt, rác hữu cơ có thể làm phân sinh học, rác có thể tái chế phải được tách riêng để có thể đưa đúng đến địa chỉ xử lý.

Ở một số địa phương quốc gia, ngoài phân loại tại nhà, rác thu gom có thể được phân loại lần cuối theo dây chuyền ở các trạm trung chuyển. Kinh phí để xử lý rác có thể đến từ thu phí rác thải và kinh phí chi từ ngân sách công (Nhà mước, địa phương) hoặc từ viện trợ, hỗ trợ của các tổ chức trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cho dù từ nguồn nào cũng phải minh bach để tính toán hiệu quả kinh tế-xã hội-môi trường.

Ở Việt Nam có thu phí rác thải cả rác thải từ các hộ gia đình, rác thải từ các cơ sở sản xuất, văn phòng cơ quan, trường học,… Mức thu này sẽ được dùng như thế nào, có đủ để thu gom vận chuyển đến nơi xử lý không, có được công khai không vẫn cần làm rõ thêm.

Nếu phân tích dòng vốn của một nhà máy điện rác như Thiên Ý thì có thể hình dung được những chi phí, thu nhập của doang nghiệp này qua các báo cáo tài chính, báo cáo thuế. Có thể thấy mức chi cho xây dựng nhà xưởng, mua, lắp thiết bị, chi phí vận hành, trả lương, thuế,… là dòng tiền “chi”. Dòng tiền “thu” là tiền bán điện với giá mua của EVN cao hơn nhiều so với giá mua một số loại điện khác.

Một khoản khác là mức tiếp nhận chi hỗ trợ của UBND TP. Hà Nội (21 USD/tấn rác?) khá lớn. Đây mới chỉ là dòng tiền có thể kiểm tra được, có thể xác định qua thị trường còn chi phí, lợi ích khó cân đong đo đếm thì phải kể đến chi phí-lợi ích môi trường.

Rất cần các chuyên gia vào cuộc ước tính các chi phí loại này và chỉ khi có được giá trị bằng tiền thì mới tính được hiệu quả kinh tế-xã hội-môi trường. Với những gì mà tôi biết thì Thiên Ý vẫn đang hoạt động ổn định nên khả năng hoàn vốn và có lãi cao. Đây là điều quyết định dòng vốn cho điện rác được quan tâm.

Theo GS thì giá trị kinh tế thực sự của rác nằm ở những khâu nào?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Chúng ta thường nói rác là tài nguyên nhưng tài nguyên phải thể hiện qua quá trình sử dụng để có sản phẩm trên thị trường. Nói rác là tài nguyên phải đi kèm sử dụng được rác để có giá trị kinh tế. Điều này chúng ta chưa làm được.

Các chuyên gia kinh tế phải có nhiều cách tính giá trị của rác qua sử dụng nhưng, hiệu quả xử lý rác còn có thể tính qua giảm tác hại của rác nếu không xử lý.

Khi hỏi một chuyên gia môi trường nổi tiếng của Mỹ là liệu có thể đánh giá được tác hại của rác thải Hà Nội (nếu thu gom xử lý chưa tốt) không, ông ấy cho rằng có thể ước tính được thông qua hỏi người dân Hà Nội các câu hỏi để ước tính mức sẵn lòng trả (WTP) như:

Khi hỏi một số lượng lớn người dân rồi cộng tất cả mức sẵn lòng trả sẽ được giá trị tác hại do rác gây ra. Và nếu xử lý tốt sẽ giúp làm giảm/mất tác hại này, khi đó cũng có thể tính là hiệu quả xử lý.

Điện rác: Bài toán lợi nhuận phải đi cùng kiểm soát môi trường

Những rủi ro lớn nhất của các dự án điện rác tại Việt Nam hiện nay là gì, thưa GS?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Khó nói nhưng vẫn có rủi ro. Nên nhớ trước đây khi đốt rác người ta cho là xử lý triệt để nhưng rồi các nhà khoa học cho biết sẽ có tác động do chất độc phát sinh như Dioxin, Furan chẳng hạn.

Một nhà máy đốt rác lớn nếu không quản lý, giám sát tốt thì khi hệ thống điều chỉnh nhiệt độ hoạt động không tốt sẽ phát sinh nhiều chất Dioxin và Furan khi ra môi trường sẽ gây tác động khó lường.

Nếu hệ thống xử lý chất thải không hoạt động thì bụi sẽ phát thải theo khói bay về nhiều vùng sẽ gây tác động lớn. Nguy cơ này là có nhưng nếu kiểm soát/giám sát tốt sẽ giúp phát hiện nhanh và giải quyết được.

Thưa GS, làm thế nào để kiểm soát khí thải, tro xỉ và nước rỉ rác để điện rác thực sự có lợi cho môi trường?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Tôi đã lên thăm nhà máy đốt rác phát điện Thiên Ý, đã được xem hệ thống kiểm soát nhiệt độ đốt để khống chế phát sinh Dioxin và Furan.

Hệ thống xử lý bụi, tro xỉ, nước thải cũng hiện đại nên nếu hoạt động tốt sẽ không/chưa gây rủi ro/hậu quả nhưng nếu lơ là mất cảnh giác hoặc cố ý vi phạm thì rủi ro vẫn có khả năng xảy ra.

Chính sách hiện nay đã đủ hấp dẫn doanh nghiệp đầu tư vào xử lý rác chưa, thưa GS?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Cứ nhìn vào hoạt động của Thiên Ý và một số nhà máy khác có thể thấy Chính sách hiện nay đã đủ hấp dẫn doanh nghiệp đầu tư vào xử lý rác, thậm chí có người nói là quá ưu ái nữa là khác.

Vấn đề hỗ trợ rất có thể phải xem xét lại dựa vào phân tích dòng tiền, đặc biệt là dòng tiền hỗ trợ từ ngân sách và dòng tiền bán điện với giá ưu đãi (của EVN).

Thưa GS, điều gì quyết định một dự án xử lý rác thành công và Việt Nam cần thay đổi gì để “dòng tiền từ rác” đồng thời trở thành “giá trị cho môi trường”?

GS.TS Hoàng Xuân Cơ: Dự án xử lý rác sẽ thành công nếu hoạt động của nó có lợi ích, thu nhập đủ cao để trang trải mọi chi phí và có lợi nhuận hợp lý.

Để biết dự án có sinh lời không phải tính được các giá trị Lợi nhuận ròng hiện tại (NPV) cùng Hệ số hoàn vốn nội tại (IRR) hoặc Tỷ số Lợi ích/Chi phí (B/C) theo thời gian hết tuổi thọ dự án và hệ số chiết khấu hợp lý.

Các nhà kinh tế học có thể tính toán để cho con số chấp nhận được làm cơ sở để chi hỗ trợ kinh phí từ ngân sách và mua điện rác với giá cao, ưu đãi.

Tất nhiên lãnh đạo các cấp phải quyết liệt vào cuộc, các doanh nghiệp phải đủ tầm, tài để xây dựng dự án sinh lời mà vẫn đảm bảo không gây tác động xã hội/môi trường vượt mức mong đợi.

Xin cảm ơn GS.TS Hoàng Xuân Cơ về những chia sẻ này!