Kiểm soát tải lượng và liên kết vùng trong bảo vệ môi trường: Cần luật hóa nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”
Khoảng trống pháp lý trong quản lý ô nhiễm liên vùng, sự đùn đẩy trách nhiệm giữa thượng nguồn và hạ lưu đòi hỏi phải luật hóa nghiêm ngặt nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” cùng cơ chế phản ứng khẩn cấp.
Thiết lập “hạn ngạch sinh thái cứng”: Không đánh đổi môi trường bằng tính toán cào bằng
Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, khi thảo luận về các dự án luật trọng điểm liên quan đến bảo vệ môi trường và không gian biển, bài toán kiểm soát ô nhiễm từ gốc rễ đã trở thành tâm điểm nghị sự. Theo các Đại biểu Quốc hội (ĐBQH), việc đánh giá sức chịu tải của nguồn nước không thể cào bằng tổng thể, mà phải bám sát từng thông số cụ thể nhằm thiết lập “hạn ngạch sinh thái cứng”.
Báo cáo của Chính phủ do Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng trình bày trước Quốc hội đã khẳng định quan điểm: phát triển kinh tế phải phù hợp với khả năng chịu tải của môi trường, gắn với bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái; hài hòa giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.
Thảo luận tại Quốc hội về 2 dự án luật: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), các ĐBQH đã chỉ ra những “lỗ hổng” nếu chỉ đánh giá sức chịu tải một cách tổng thể, cào bằng.

Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) và đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) đã cùng phân tích nguyên lý kiểm soát tải lượng ô nhiễm theo từng thông số cụ thể của nguồn nước.
Theo đó, các đại biểu chỉ ra một thực tế kinh tế – kỹ thuật: trên cùng một dòng sông hoặc lưu vực suối, nguồn nước có thể đã vượt ngưỡng chịu tải đối với một số thông số (chẳng hạn như chất hữu cơ hoặc kim loại nặng), trong khi vẫn còn dư địa đối với các thông số khác. Nếu luật chỉ cấm cấp phép dự án mới khi tất cả các thông số đều hết khả năng chịu tải, thì các dự án mới vẫn có thể tiếp tục xả thêm chính loại chất ô nhiễm đã quá tải đó, đẩy chi phí suy thoái môi trường sang người dân sử dụng nước sinh hoạt, nuôi trồng thủy sản và sản xuất nông nghiệp ở hạ lưu.
Tiếp thu ý kiến này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội sau đó đã báo cáo việc bổ sung nguyên tắc kiểm soát khả năng chịu tải của từng thông số ô nhiễm trong quản lý chất lượng nước mặt theo lưu vực.

Đồng thời, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cũng nhấn mạnh yêu cầu phải bổ sung phương thức đánh giá tác động cộng dồn của nhiều hoạt động trong cùng khu vực biển và có biện pháp đóng cửa, ngừng cấp phép thêm hoạt động mới đối với những vùng biển đã được công bố không còn khả năng chịu tải. Dưới góc độ kinh tế môi trường, đây chính là việc thiết lập “hạn ngạch sinh thái cứng”, ngăn chặn rủi ro tiềm ẩn của tài sản chung.
Liên quan đến vấn đề trên, ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) – đồng tình với việc xem xét sức chịu tải theo từng chất và theo điều kiện dòng chảy mùa cạn.
Theo ông Sơn, khi đã xác định đoạn sông quá tải về amoni chẳng hạn, cơ quan cấp phép phải kiên quyết từ chối phương án xả làm tăng thêm lượng amoni vào đoạn sông đó.
“Các chỉ tiêu khác còn đạt cũng không bù được cho phần đã quá tải. Đồng thời, phải rà soát cả các nguồn đang xả và yêu cầu giảm tải. Chỉ dừng dự án mới thì người dân cuối nguồn vẫn phải dùng dòng nước đang bị ô nhiễm” – Tổng Thư ký VACNE nêu quan điểm.
Giải bài toán ô nhiễm liên vùng: “Ai gây ô nhiễm, người đó phải trả tiền”
Vấn đề ô nhiễm môi trường từ đất liền đổ ra sông, từ lưu vực sông trôi ra biển, cũng được các ĐBQH quan tâm góp ý sâu khi thảo luận về Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi). Doanh nghiệp ở thượng nguồn tối ưu hóa lợi nhuận bằng cách tiết giảm chi phí xử lý chất thải, trong khi cộng đồng dân cư và các ngành kinh tế (du lịch, thủy sản) ở hạ nguồn hoặc vùng biển ven bờ phải gánh chịu thiệt hại.

Đại biểu Trần Quang Tâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) phê phán việc dự thảo luật mới chỉ dừng lại ở các nguyên tắc chung chung mà thiếu vắng các công cụ kinh tế. Ông Tâm đề nghị phải luật hóa nguyên tắc thị trường: cá nhân, tổ chức gây ô nhiễm hoặc làm suy thoái môi trường biển phải chịu toàn bộ chi phí phục hồi và bồi thường thiệt hại; đồng thời áp dụng mạnh mẽ thuế môi trường biển dựa trên tải lượng xả thải thực tế và ký quỹ phục hồi môi trường bắt buộc đối với các dự án kinh tế lớn ven bờ. Đại biểu cũng yêu cầu quy định rõ thời điểm chấm dứt và chế tài cứng rắn đối với các điểm xả thải công nghiệp ven bờ, thay vì giao địa phương tự rà soát lộ trình một cách lỏng lẻo.
Mở rộng sang bài toán liên vùng, đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) khi thảo luận về Luật Bảo vệ môi trường đã chỉ ra sự bất công về mặt kinh tế khi các sự cố môi trường liên tỉnh xảy ra: hậu quả và chi phí khắc phục thường dồn lên vai các địa phương hạ nguồn.
Đại biểu kiến nghị phải luật hóa nguyên tắc phân bổ chi phí ứng phó và khắc phục sự cố môi trường liên tỉnh dựa trên nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP), tuyệt đối không để ngân sách và người dân vùng hạ lưu phải gánh chịu chi phí khắc phục do nguồn ô nhiễm từ địa phương thượng nguồn gây ra; giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm đầu mối điều phối và có quyền quyết định biện pháp ứng phó bắt buộc; đồng thời quy định nghĩa vụ thông báo khẩn cấp trong vòng không quá 24 giờ của tỉnh xảy ra sự cố cho các tỉnh hạ nguồn và yêu cầu chia sẻ dữ liệu quan trắc tự động theo thời gian thực giữa các địa phương cùng lưu vực.

Đồng quan điểm với đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung, ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký VACNE – đề nghị giao rõ đầu mối điều phối ở trung ương cùng với thẩm quyền huy động lực lượng khi sự cố vượt khả năng của địa phương. Việc bảo vệ dân cư và nguồn nước phải bắt đầu ngay cả khi đang xác minh nơi phát sinh ô nhiễm.
Ủng hộ đề xuất quy định nghĩa vụ thông báo khẩn cấp trong vòng chưa đầy 24 giờ khi xảy ra sự cố có nguy cơ lan rộng, ông Sơn đưa ra cảnh báo từ kinh nghiệm thực tế: có những đoạn sông, nước ô nhiễm có thể tới cửa lấy nước hoặc vùng nuôi cá chỉ sau vài giờ; trong hoàn cảnh đó, dù báo trong vòng 24 giờ vẫn có thể đã muộn.
“Ngay khi phát hiện sự cố có nguy cơ lan rộng, cơ sở phải báo những gì đã biết để hạ lưu kịp hành động. Nguyên nhân, khối lượng thất thoát và kết quả phân tích có thể bổ sung sau” – Tổng Thư ký VACNE nói.
Đối với nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, theo ông Sơn, muốn thực hiện được cần giải quyết cả việc ai tạm ứng kinh phí trong những giờ đầu. Địa phương hạ lưu phải có thẩm quyền huy động người và thiết bị, bảo vệ nguồn nước, đồng thời ghi nhận chi phí, lấy mẫu và lưu bằng chứng. Khi làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm, bên gây ô nhiễm phải hoàn trả chi phí ứng phó, khắc phục và bồi thường thiệt hại do mình gây ra.
“Khi doanh nghiệp biết rằng thiệt hại ở tận hạ lưu cũng thuộc phần trách nhiệm của mình, họ sẽ có lý do rất cụ thể để bảo dưỡng công trình, huấn luyện người trực và báo sớm. Cũng cần quy định trách nhiệm đối với hành vi cố tình giấu sự cố khiến hạ lưu mất thời gian tự bảo vệ” – ông Sơn nhấn mạnh.
Khánh Linh