Hoàn thiện thể chế và quản trị rủi ro trong bảo vệ môi trường: Từ cắt giảm thủ tục, phân cấp đến tài chính công
Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, bài toán bịt kín kẽ hở pháp lý – từ việc kiểm soát chặt chẽ các dự án thứ cấp rủi ro cao, chống gian lận dữ liệu quan trắc tự động, đến việc giải quyết điểm nghẽn chồng chéo thẩm quyền, thiếu nguồn lực tại cơ sở và tranh luận về định mức chi ngân sách – đang đòi hỏi một hệ thống thể chế đồng bộ, minh bạch và có tính chịu trách nhiệm cao.
Giảm chi phí tuân thủ phải đi đôi với giám sát rủi ro
Chủ trương phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính (chuyển nhiều đối tượng từ lập Đánh giá tác động môi trường – ĐTM sang cấp phép hoặc đăng ký môi trường) được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh là yêu cầu cấp thiết nhằm khơi thông nguồn lực đầu tư, tạo môi trường kinh doanh thông thoáng.
Tuy nhiên, dưới góc độ quản trị rủi ro, các Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và cơ quan thẩm tra đã đưa ra những ranh giới an toàn.

Đầu tiên là không miễn ĐTM đại trà cho dự án thứ cấp rủi ro cao. Trong phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 13/11, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải kiên quyết đề nghị không miễn ĐTM đối với các dự án thứ cấp trong khu, cụm công nghiệp có mức độ nguy hại rất cao (nguồn thải lớn, chất thải nguy hại, nhập khẩu phế liệu, công nghệ rủi ro cao), bởi ĐTM tổng thể của hạ tầng khu công nghiệp không thể bao quát hết tính chất độc hại của từng công nghệ đặc thù.
Thứ hai là không bỏ qua bước vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải. Đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) cảnh báo việc miễn vận hành thử nghiệm đối với các công trình đã xây dựng đúng thiết kế là rất rủi ro, vì thiết kế trên giấy không đồng nghĩa với hiệu quả vận hành thực tế. Đại biểu yêu cầu các công trình thuộc nhóm rủi ro bắt buộc phải vận hành, hiệu chỉnh và có kết quả quan trắc kiểm chứng trước khi đi vào hoạt động chính thức.
Thứ ba là xây dựng hệ thống hậu kiểm thời gian thực và bảo vệ tính toàn vẹn dữ liệu. Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau) đề nghị thiết kế cơ chế hậu kiểm phân tầng theo mức độ rủi ro và tần suất kiểm tra rõ ràng.
Đặc biệt, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã khẳng định dự thảo luật bổ sung các điều khoản nghiêm cấm hành vi can thiệp làm sai lệch số liệu hoặc cố ý ngắt kết nối dữ liệu quan trắc tự động, gắn trách nhiệm pháp lý trực tiếp cho chủ dự án và chuẩn hóa năng lực các tổ chức dịch vụ quan trắc môi trường (đồng thời đề xuất đưa dịch vụ tư vấn môi trường vào danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện trong Luật Đầu tư).
Đồng tình với ý kiến của các ĐBQH về việc bỏ những thủ tục trùng lặp, ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) – cho rằng, khi cơ sở bắt đầu sản xuất, phải có căn cứ để biết công trình xử lý có làm việc được với lượng và thành phần nước thải phát sinh thực tế hay không. Với dự án trong khu công nghiệp, cần đối chiếu nước thải của doanh nghiệp với công nghệ xử lý và công suất còn lại của trạm tập trung. Đây là những điều có thể kiểm tra tại hiện trường.
Đối với ý kiến của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng về việc nghiêm cấm hành vi can thiệp làm sai lệch số liệu hoặc cố ý ngắt kết nối dữ liệu quan trắc tự động, ông Sơn nhìn nhận, việc cố ý ngắt kết nối hoặc sửa số liệu để che giấu xả thải là hành vi phải được điều tra, làm rõ người thực hiện và người chỉ đạo. Khi có dấu hiệu tội phạm, cần chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định. Muốn xử lý đúng thì phải giữ được dữ liệu gốc và bằng chứng tại hiện trường.
Khắc phục “chồng chéo thẩm quyền” và “thiếu nguồn lực” trong phân cấp quản lý môi trường
Kinh tế học thể chế chỉ ra rằng sự mơ hồ về quyền hạn quyết định làm tăng chi phí giao dịch và kéo dài thời gian cơ hội của dòng vốn đầu tư.
Thảo luận về Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng), đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) và đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) đều chỉ rõ: nếu cơ chế điều phối liên ngành chỉ dừng ở việc “lấy ý kiến tổng hợp” mà không quy định thời hạn phản hồi bắt buộc, quy trình điện tử liên thông và cơ quan có thẩm quyền ra quyết định cuối cùng khi có ý kiến khác nhau, thì cơ chế phối hợp sẽ biến thành một tầng nấc hành chính mới gây ách tắc dự án.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cũng đề nghị cơ quan đầu mối điều phối không gian biển quốc gia phải được giao cho cấp cao hơn cấp Bộ do tính chất liên ngành đặc biệt lớn.
Đại biểu Nguyễn Minh Sơn (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) dẫn chứng từ báo cáo tổng kết thi hành Luật năm 2015: bình quân mỗi tỉnh ven biển chỉ có 2 đến 4 công chức làm công tác quản lý biển (đa số kiêm nhiệm), còn cấp xã có biển hầu như không có cán bộ chuyên trách. Do đó, đại biểu yêu cầu phân cấp thẩm quyền phải gắn chặt với đánh giá năng lực thực thi, phân bổ kinh phí, trang thiết bị và cơ sở dữ liệu dùng chung (như hệ thống bản sao số biển quốc gia và cơ sở dữ liệu liên thông giấy chứng nhận quyền sử dụng khu vực biển).
Tương tự, đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đề nghị phải bảo đảm ngân sách tương ứng cho cả các tỉnh miền núi không có biển khi được giao nhiệm vụ thu gom, kiểm soát rác thải trên thượng nguồn lưu vực sông để bảo vệ môi trường biển ở hạ lưu.
Trước thực trạng ô nhiễm liên tỉnh (như vấn đề xả thải, rác thải giữa Hà Nội với Hưng Yên, Phú Thọ mà Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý), đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) đề xuất luật hóa tiêu chí sự cố liên tỉnh (từ 2 tỉnh trở lên), giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm đầu mối điều phối và có quyền quyết định biện pháp ứng phó bắt buộc; đồng thời quy định nghĩa vụ thông báo khẩn cấp trong vòng không quá 24 giờ của tỉnh xảy ra sự cố cho các tỉnh hạ nguồn và yêu cầu chia sẻ dữ liệu quan trắc tự động theo thời gian thực giữa các địa phương cùng lưu vực.
Tranh luận về định mức chi ngân sách và tái cơ cấu Quỹ Bảo vệ môi trường
Một điểm nhấn về tài chính công môi trường tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 13/11 là cuộc thảo luận về việc có nên “luật hóa cứng” tỷ lệ chi ngân sách tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho sự nghiệp bảo vệ môi trường hay không.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải đề nghị ghi rõ mức tối thiểu 2% vào Luật theo tinh thần Kết luận số 75 của Trung ương để tạo căn cứ pháp lý vững chắc cho việc bố trí ngân sách và giám sát của Quốc hội.
Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng (dẫn Kết luận số 106 của Trung ương về việc không quy định cứng tỷ lệ phần trăm chi ngân sách trong các luật chuyên ngành) và Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đều thống nhất không nên ghi cứng mức 2% vào luật. Lý do kinh tế – lập pháp được Chủ tịch Quốc hội phân tích: việc phân bổ ngân sách hằng năm được Quốc hội quyết định linh hoạt theo dự toán; nếu ghi cứng 2% vào luật thì sau này khi nền kinh tế phát triển và nhu cầu chi cho môi trường cần tăng lên mức 3% hay 4% sẽ lại bị vướng mắc, phải tiến hành sửa luật.
Bên cạnh đó, thực hiện Nghị quyết số 79 (ngày 06/01/2026) của Bộ Chính trị về rà soát, sắp xếp lại các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng thống nhất bổ sung thẩm quyền của Chính phủ trong việc quyết định thành lập hoặc giải thể Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và quỹ cấp tỉnh nếu hoạt động kém hiệu quả, nhằm nâng cao hiệu suất sử dụng nguồn lực tài chính công.
Linh An