Chặn ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh và yêu cầu hoàn thiện thể chế
Theo ông Sơn, chi phí phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm tại nguồn luôn thấp hơn gấp nhiều lần so với chi phí khắc phục hậu quả khi chất ô nhiễm đã phát tán rộng ra không gian công cộng.
Chặn ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh
Nghị quyết số 36-NQ/TW và Quy hoạch không gian biển quốc gia đều hướng tới mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, phát triển bền vững. Hàng hải, du lịch biển, nuôi trồng và khai thác hải sản, công nghiệp ven biển, năng lượng tái tạo cùng nhiều ngành kinh tế biển mới đang mở ra không gian phát triển lớn.
Càng dựa vào biển để phát triển, yêu cầu bảo vệ biển càng cấp thiết. Biển không bắt đầu từ mép nước, và trách nhiệm bảo vệ biển cũng không thể chỉ bắt đầu khi chất ô nhiễm đã trôi tới cửa sông hay xuất hiện trên mặt biển.
Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI sẽ xem xét, thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi). Đây là dịp quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các quy định về bảo vệ môi trường, trong đó có việc kiểm soát ô nhiễm từ đất liền, lưu vực sông ra biển, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa các ngành, địa phương trong phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường.
Dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) đã dành nội dung cho kiểm soát ô nhiễm từ đất liền, lưu vực sông ra biển, phân vùng rủi ro và ứng phó sự cố. Theo ông Phạm Văn Sơn, thực tiễn ứng phó sự cố đặt ra yêu cầu làm rõ hơn nguyên tắc: bảo vệ môi trường biển phải gắn với kiểm soát nguồn phát sinh, đường lan truyền và khu vực có nguy cơ chịu tác động. Tinh thần này cũng cần được nhìn nhận đồng bộ trong quá trình sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và tổ chức thực hiện pháp luật để trách nhiệm bảo vệ môi trường được thực hiện liên tục từ nơi phát sinh chất ô nhiễm đến khu vực có nguy cơ chịu tác động.
Thực tiễn nhiều năm trực tiếp tham gia ứng phó sự cố môi trường của ông Sơn cho thấy, chất ô nhiễm không đi theo ranh giới quản lý. Một công trình lưu giữ chất thải quặng đuôi có thể nằm ở vùng núi, cách biển hàng trăm kilomet. Ngay trong quá trình vận hành bình thường, nước mưa chảy tràn, nước thấm và các dòng nước tiếp xúc với quặng đuôi đều phải được thu gom, kiểm soát và xử lý phù hợp; nếu không, chất ô nhiễm có thể theo khe, suối và sông lan xuống hạ lưu. Khi xảy ra tràn hoặc vỡ đập, một lượng lớn bùn quặng đuôi có thể theo khe, suối, nhập vào sông và tiếp tục lan truyền theo lưu vực ra cửa sông, vùng biển ven bờ.
Một vụ cháy kho hóa chất trong đất liền cũng có thể tạo ra lượng lớn nước chữa cháy nhiễm hóa chất; nếu không được cô lập tại nguồn, dòng ô nhiễm có thể theo hệ thống thoát nước đi xa. Ngay trên sông và vùng nước ven biển, dầu rò rỉ, nước la canh (nước đáy tàu) nhiễm dầu, dầu cặn và chất thải từ phương tiện thủy cũng có thể gây ô nhiễm tích lũy.
“Có thể phân định thẩm quyền quản lý, nhưng không thể phân chia đường lan truyền của ô nhiễm. Một dòng sông vẫn chảy liên tục qua nhiều địa phương, nhiều lĩnh vực quản lý trước khi ra biển. Vì vậy, trách nhiệm của các cơ quan, địa phương phải được nối với nhau theo chính đường đi của chất ô nhiễm” – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nói.
Trong ứng phó sự cố, chất ô nhiễm càng lan xa thì khả năng kiểm soát càng giảm nhanh, trong khi chi phí xử lý tăng lên rất lớn. Khi dầu hoặc hóa chất còn nằm trong bể chứa, nhà xưởng, tuyến cống hay một đoạn mương hẹp, chúng ta vẫn còn cơ hội cô lập, bơm hút và thu gom. Nhưng khi đã đi vào sông lớn hoặc ra biển, bài toán thay đổi hoàn toàn.
Với các chất hòa tan, khi đã bị pha loãng và phát tán trong một khối nước lớn thì gần như không còn khả năng quây lại để thu gom như tại nguồn. Với dầu, việc thu hồi cũng nhanh chóng khó hơn khi dầu bị dòng chảy, sóng và gió làm phân tán. Dầu nhẹ như DO có thể bay hơi, hòa tan một phần và phân tán thành các giọt nhỏ trong cột nước; một phần có thể gắn với vật chất lơ lửng và trầm tích. Dầu nặng như FO dễ nhận biết hơn, nhưng khi đã phát tán trên diện rộng thì việc thu gom cũng rất khó.
Không còn nhìn thấy vệt dầu hoặc màu ô nhiễm trên mặt nước không có nghĩa chất ô nhiễm đã biến mất; nhiều khi chúng chỉ chuyển từ trạng thái dễ nhìn thấy sang trạng thái khó nhận biết hơn.
“Bảo vệ biển từ sớm, từ xa, vì thế, phải được cụ thể hóa thành những việc rất thực tế: nhận diện nguồn nguy cơ; xác định chất gì có thể phát tán và đi theo đường nào; nhận diện khu vực nhạy cảm ở hạ lưu; chuẩn bị trước điểm chặn, phương tiện, trang thiết bị, vật tư và lực lượng có thể huy động trong những giờ đầu. Một bản đồ nguy cơ chỉ có giá trị khi giúp trả lời được những câu hỏi ấy; một kế hoạch ứng phó chỉ thực chất khi nguồn lực ghi trong kế hoạch có thể huy động, tiếp cận hiện trường và sử dụng được khi sự cố xảy ra.
Việc hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ Hai phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó. Pháp luật phân công trách nhiệm, nhưng đồng thời phải làm cho các trách nhiệm gặp được nhau trên cùng một dòng chảy. Tinh thần bảo vệ biển từ nguồn, từ sớm và từ xa cần được thể hiện rõ hơn trong hai dự thảo Luật và cách tổ chức thực hiện, chú trọng phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm từ nguồn, thay vì chỉ xử lý khi ô nhiễm đã lan ra biển” – ông Phạm Văn Sơn chia sẻ.
Khi lập pháp lắng nghe thực tiễn
Từ quan điểm của ông Phạm Văn Sơn có thể thấy, thực tiễn quản lý nhà nước thời gian qua cho thấy một thực tế nan giải: có thể phân định thẩm quyền quản lý hành chính giữa các địa phương, các ngành, nhưng tuyệt đối không thể phân chia đường lan truyền của ô nhiễm. Một dòng sông ô nhiễm chảy qua địa bàn 3-4 tỉnh trước khi đổ ra biển không chịu dừng lại ở ranh giới hành chính của bất kỳ địa phương nào.
Tại các phiên thảo luận tổ trong khuôn khổ Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu Quốc hội đã mổ xẻ các điểm nghẽn thể chế, đưa ra những kiến nghị nhằm bịt kín các khoảng trống pháp lý trong hai dự thảo Luật sửa đổi: Luật Bảo vệ môi trường và Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi).
Tham gia đóng góp ý kiến vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Nguyễn Văn Quảng (Chánh án TANDTC – Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đặc biệt lưu ý đến những bất cập trong cơ chế xử lý sự cố môi trường hiện nay. Đại biểu chỉ ra rằng khi các sự cố ô nhiễm nguồn nước xảy ra, tác động tiêu cực của nó không bao giờ chịu giới hạn bởi đường địa giới hành chính của một xã hay một huyện, mà mang tính chất liên xã, liên tỉnh. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành lại đang dồn phần lớn trách nhiệm ứng phó ban đầu cho cấp xã – cấp cơ sở vốn cực kỳ thiếu thốn về nguồn nhân lực chuyên môn, trang thiết bị và vật lực.
Đại biểu Nguyễn Văn Quảng đề nghị dự thảo Luật phải quy định rõ cơ chế phân công cấp tỉnh chủ trì xử lý sự cố, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên vùng đối với các sự cố môi trường trên diện rộng. Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải bổ sung các chế tài xử lý nghiêm khắc đối với các chủ nguồn thải cố ý xả thải trực tiếp ra môi trường mà không qua hệ thống xử lý đạt chuẩn. Trách nhiệm bảo vệ môi trường không thể đùn đẩy cho Nhà nước mà phải bắt buộc gắn liền với trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp ngay từ đầu nguồn thải.
Thảo luận về định hướng cắt giảm thủ tục hành chính trong dự án Luật Bảo vệ môi trường (trong đó có đề xuất cắt giảm tỷ lệ lớn các đối tượng phải lập Đánh giá tác động môi trường – ĐTM để chuyển sang cấp phép hoặc đăng ký môi trường), đại biểu Đỗ Thị Việt Hà (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) đã đưa ra những phân tích mang tính phản biện sắc bén.
Bà Hà bày tỏ sự tán thành với chủ trương cải cách, cắt giảm thủ tục để tạo môi trường đầu tư thông thoáng, nhưng đồng thời lưu ý cơ quan soạn thảo phải đánh giá tác động cực kỳ kỹ lưỡng. Cắt giảm thủ tục tiền kiểm (như ĐTM) tuyệt đối phải đi đôi với tăng cường năng lực hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra để chủ động phòng ngừa rủi ro sự cố ô nhiễm.
Đại biểu cũng đề nghị làm rõ các tiêu chí định lượng đối với những dự án “có nguy cơ tác động xấu đến môi trường chủ yếu ở giai đoạn thi công, triển khai” nhằm tránh tình trạng lúng túng cho địa phương khi thực thi. Liên quan đến quản lý môi trường đất (Điều 17), đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa kết quả điều tra ô nhiễm đất với việc quyết định chủ trương đầu tư các dự án.
Cũng tại phiên thảo luận về Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đã đóng góp những ý kiến mang tính chuyên môn sâu về tiêu chí phân loại dự án đầu tư và các khu, cụm công nghiệp.
Về tiêu chí phân loại rủi ro (sửa đổi Điều 28), đại biểu đề nghị các tiêu chí phân loại phải phản ánh chính xác mức độ rủi ro môi trường thực tế dựa trên loại hình công nghệ, tính chất nguy hại của chất thải và quy mô xả thải.
Về việc kiểm soát khu/cụm công nghiệp (sửa đổi Điều 30), bà Tú Anh ủng hộ việc miễn ĐTM cho các dự án thứ cấp trong khu, cụm công nghiệp đã có hạ tầng bảo vệ môi trường chung nhằm tránh trùng lặp, nhưng đại biểu cũng kiên quyết đề nghị phải loại trừ các dự án thứ cấp có rủi ro môi trường độc lập lớn (như các cơ sở xử lý chất thải nguy hại, hoặc phát sinh khí thải độc hại đặc thù).
Góp ý cho dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), đại biểu Phạm Văn Thắng (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) đã đưa ra các góc nhìn toàn diện về mối liên hệ giữa đất liền và không gian biển.
Đối với cơ chế điều phối liên ngành (Điều 7) và phân định trách nhiệm (Điều 22), đại biểu Phạm Văn Thắng đề nghị bổ sung các lực lượng thực thi pháp luật trên biển (những lực lượng bám sát ngư trường hằng ngày) vào cơ chế điều phối liên ngành, đồng thời quy định rõ trách nhiệm quản lý tại các vùng biển giáp ranh, vùng nước lịch sử.
Về việc bảo vệ sinh kế và không gian ven biển (Điều 9 & Điều 47), ông Thắng lưu ý rằng khi giao khu vực biển cho các dự án phát triển du lịch hay nuôi biển quy mô lớn, các bến bãi neo đậu truyền thống của ngư dân thường bị bóp méo, thu hẹp, gây áp lực xả thải và xung đột lợi ích. Do đó, Luật phải quy định rõ việc bố trí không gian thay thế trước khi giao biển cho dự án, đồng thời hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề cho ngư dân khi tái cấu trúc nghề cá và giảm cường lực khai thác (chống khai thác IUU).
Có thể thấy, bài toán bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế biển bền vững của nước ta đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Thông điệp “Chặn ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh” của ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cùng những ý kiến tâm huyết của các Đại biểu Quốc hội tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI cho thấy yêu cầu cấp thiết của đổi mới tư duy lập pháp.
Chỉ khi hệ thống pháp luật được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, bịt kín các khoảng trống từ thượng nguồn đến biển, quy định rõ ràng trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể phát thải, kết hợp hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính và tăng cường hậu kiểm, chúng ta mới có thể hiện thực hóa mục tiêu chiến lược: Phát triển mạnh kinh tế biển, bảo vệ vững chắc nền tảng sinh thái quốc gia và kiến tạo một tương lai phát triển phồn vinh, bền vững cho thế hệ mai sau.
Diệu An
