Chặn ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh: Từ nghị trường đến thực tiễn bảo vệ môi trường
Xung quanh những thảo luận, góp ý tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI về Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) và Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) – đã có những chia sẻ thẳng thắn dưới góc nhìn thực tiễn.
Từ bài toán kiểm soát nghiêm ngặt sức chịu tải của nguồn nước thượng nguồn, thiết lập cơ chế ứng phó sự cố liên vùng dưới 24 giờ, giải quyết nghịch lý thu gom rác thải, đến việc bảo vệ không gian sinh kế ven biển và nâng cao chế tài hậu kiểm bằng công nghệ, thông điệp xuyên suốt được ông Sơn nhấn mạnh là: bảo vệ môi trường phải bắt đầu từ gốc, gắn liền với tư duy “phụng sự môi trường” để giữ cho từng dòng chảy luôn trong lành và biển đảo mãi trường tồn.

Hạn ngạch sinh thái và trách nhiệm minh bạch dòng thải
Tại nghị trường, nhiều đại biểu (như đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo – Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai, đại biểu Hoàng Ngọc Định – Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) đã mổ xẻ việc kiểm soát ô nhiễm nguồn nước không thể cào bằng, mà phải dựa trên từng thông số cụ thể và khả năng chịu tải thực tế của nguồn nước. Dưới góc độ người nhiều năm bám sát thực tiễn ứng phó sự cố, ông đánh giá thế nào về nguy cơ “tích lũy ô nhiễm” tại các lưu vực sông, suối miền núi (nhất là vào mùa cạn) khi dòng chảy pha loãng hạn chế, và vì sao tư duy “chặn từ nguồn” đòi hỏi phải kiên quyết ngừng cấp phép xả thải cho các dự án mới ngay khi một thông số đơn lẻ đã vượt ngưỡng chịu tải?
Ông Phạm Văn Sơn: Ở miền núi, cùng con suối ấy, mùa mưa nước chảy xiết, đến mùa cạn có đoạn chỉ còn dòng nước nhỏ. Lượng nước sông, suối giảm nhưng các cơ sở ven bờ vẫn có thể xả thải đều hằng ngày. Nếu chỉ lấy kết quả ở từng cửa xả để đánh giá, chúng ta dễ bỏ qua tổng lượng chất ô nhiễm mà cả đoạn suối phải tiếp nhận. Với những chất như chì, phần lắng lại trong bùn đáy còn có thể tồn tại lâu dài, kể cả khi nước bên trên đã trong trở lại.
Tôi đồng tình với việc xem xét sức chịu tải theo từng chất và theo điều kiện dòng chảy mùa cạn. Khi đã xác định đoạn sông quá tải về amoni chẳng hạn, cơ quan cấp phép phải kiên quyết từ chối phương án xả làm tăng thêm lượng amoni vào đoạn sông đó. Các chỉ tiêu khác còn đạt cũng không bù được cho phần đã quá tải. Đồng thời, phải rà soát cả các nguồn đang xả và yêu cầu giảm tải. Chỉ dừng dự án mới thì người dân cuối nguồn vẫn phải dùng dòng nước đang bị ô nhiễm.
Các chuyên gia và đại biểu Quốc hội cũng đề cập đến các rủi ro từ những công trình lưu giữ chất thải nằm sâu trong đất liền (như bãi quặng đuôi, kho hóa chất) có thể rò rỉ theo nước mưa chảy tràn. Theo ông, hệ thống pháp luật sửa đổi cần có những công cụ tài chính và kỹ thuật nào tại nguồn để buộc doanh nghiệp phải kiểm soát tuyệt đối các dòng nước tiếp xúc này ngay từ khâu vận hành bình thường, thay vì đợi đến khi xảy ra sự cố tràn xuống hạ lưu?
Ông Phạm Văn Sơn: Khi đi khảo sát các cơ sở khai thác, tuyển quặng, tôi thấy doanh nghiệp có thể đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải. Điều tôi quan tâm sau đó là hệ thống vận hành có đạt quy chuẩn hay không và toàn bộ lượng nước cần xử lý có thực sự đi qua hệ thống hay không. Kết quả phân tích tại cửa xả dù đạt cũng chỉ cho biết chất lượng phần nước đã qua đó. Phần nước mưa chảy qua bãi quặng, nước thấm ở chân bãi rồi theo khe thoát ra suối có thể nằm ngoài kết quả quan trắc ấy.
Theo tôi, doanh nghiệp phải chỉ rõ trên sơ đồ và ngoài thực địa đường đi của các dòng nước, tách nước mưa sạch, thu gom nước đã tiếp xúc với quặng hoặc chất thải. Cần đối chiếu lượng nước phát sinh, lượng thu hồi để dùng lại, lượng còn lưu trong hồ và lượng thực tế đưa qua xử lý. Trước mùa mưa, phải kiểm tra hồ còn chứa được bao nhiêu, nước có thể tràn theo hướng nào và còn chỗ nào giữ được nước trước khi ra suối.
Về tài chính, kinh phí vận hành, bảo dưỡng phải được tính đủ trong chi phí sản xuất. Với cơ sở có nguy cơ gây thiệt hại lớn cho hạ lưu, tôi đề nghị có khoản bảo đảm tài chính tương ứng, quy định rõ điều kiện sử dụng để có tiền ứng phó ngay khi cần. Kinh phí dự phòng ấy không thể bù cho việc cắt giảm chi phí xử lý nước thải hằng ngày.
Gỡ “nút thắt” ứng phó ô nhiễm liên vùng
Thực tiễn thời gian qua (được các đại biểu Thái Quỳnh Mai Dung – Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ và đại biểu Nguyễn Minh Sơn – Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp phản ánh) cho thấy khi ô nhiễm nguồn nước hoặc rác thải xảy ra giữa các tỉnh (như lưu vực sông nối Hà Nội, Hưng Yên, Phú Thọ…), thường xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa địa phương phát sinh và địa phương hạ nguồn. Để hiện thực hóa tinh thần “không thể phân chia đường lan truyền của ô nhiễm”, ông kỳ vọng thế nào vào các quy định mới về việc xác định rõ cơ quan điều phối cấp trung ương (như Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ấn định thời hạn phản hồi bắt buộc và chia sẻ dữ liệu quan trắc thời gian thực giữa các tỉnh cùng lưu vực?
Ông Phạm Văn Sơn: Người trực ở nhà máy nước hạ lưu cần biết chất gì đang theo dòng sông về cửa lấy nước và còn bao nhiêu thời gian để xử lý. Nếu thông tin phải lần lượt đi hết các cấp bên tỉnh phát hiện sự cố rồi mới chuyển sang tỉnh bên cạnh, có khi văn bản còn đang trình ký thì nước ô nhiễm đã về đến nơi.

Tôi đề nghị giao rõ đầu mối điều phối ở trung ương, chẳng hạn Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cùng với thẩm quyền huy động lực lượng khi sự cố vượt khả năng của địa phương. Còn việc báo tin phải được làm trực tiếp. Tỉnh nào phát hiện trước thì báo ngay cho các địa phương có nguy cơ bị ảnh hưởng. Nơi nhận phải xác nhận trong thời hạn quy định và báo lại đã chuyển tin đến những nhà máy nước, xã ven sông, vùng nuôi nào. Việc bảo vệ dân cư và nguồn nước phải bắt đầu ngay cả khi đang xác minh nơi phát sinh ô nhiễm.
Từ trước khi có sự cố, các tỉnh cùng lưu vực cần dùng chung bản đồ nguồn thải, cửa lấy nước, vùng nuôi thủy sản và danh sách người trực. Nơi có trạm quan trắc tự động thì chia sẻ số liệu ngay khi trạm ghi nhận. Những nơi chưa có trạm vẫn có thể báo vị trí, thời điểm phát hiện, hình ảnh hiện trường rồi bổ sung kết quả lấy mẫu sau.
Về ứng phó sự cố môi trường liên tỉnh, đại biểu Quốc hội đã đề xuất quy định nghĩa vụ thông báo khẩn cấp trong vòng chưa đầy 24 giờ khi xảy ra sự cố có nguy cơ lan rộng. Dưới góc độ quản trị rủi ro, việc luật hóa cơ chế này và bắt buộc áp dụng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP) để địa phương hạ nguồn không phải gánh chi phí khắc phục sẽ thay đổi hành vi của các chủ nguồn thải ở thượng nguồn như thế nào, thưa ông?
Ông Phạm Văn Sơn: Tôi ủng hộ luật hóa nghĩa vụ cảnh báo sớm. Có những đoạn sông, nước ô nhiễm có thể tới cửa lấy nước hoặc vùng nuôi cá chỉ sau vài giờ. Trong hoàn cảnh đó, dù báo trong vòng 24 giờ vẫn có thể đã muộn. Ngay khi phát hiện sự cố có nguy cơ lan rộng, cơ sở phải báo những gì đã biết để hạ lưu kịp hành động. Nguyên nhân, khối lượng thất thoát và kết quả phân tích có thể bổ sung sau.
Muốn thực hiện nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền cần giải quyết cả việc ai tạm ứng kinh phí trong những giờ đầu. Địa phương hạ lưu phải có thẩm quyền huy động người và thiết bị, bảo vệ nguồn nước, đồng thời ghi nhận chi phí, lấy mẫu và lưu bằng chứng. Khi làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm, bên gây ô nhiễm phải hoàn trả chi phí ứng phó, khắc phục và bồi thường thiệt hại do mình gây ra.
Khi doanh nghiệp biết rằng thiệt hại ở tận hạ lưu cũng thuộc phần trách nhiệm của mình, họ sẽ có lý do rất cụ thể để bảo dưỡng công trình, huấn luyện người trực và báo sớm. Cũng cần quy định trách nhiệm đối với hành vi cố tình giấu sự cố khiến hạ lưu mất thời gian tự bảo vệ.
Kinh tế tuần hoàn, EPR và “nghịch lý” trong chuỗi phân loại rác thải tại nguồn
Các đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn ĐBQH TPHCM) và Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) tại kỳ họp đã nêu một “nghịch lý” là người dân phân loại rác rất nghiêm túc nhưng xe thu gom lại trộn chung, làm phá vỡ ý nghĩa của chính sách từ gốc và làm xói mòn niềm tin xã hội. Ông nhìn nhận ra sao về đề xuất lấy kết quả duy trì phân loại làm tiêu chí nghiệm thu, thanh toán dịch vụ công và bắt buộc giữ riêng các nhóm rác trong suốt chuỗi thu gom, vận chuyển?
Ông Phạm Văn Sơn: Tôi thấy điều vô lý này từ nhiều năm nay. Người dân chịu khó để riêng thức ăn thừa, giấy, chai lọ, đến giờ mang xuống lại thấy tất cả đổ chung vào xe. Sau vài lần tận mắt chứng kiến, rất khó vận động bà con tiếp tục phân loại. Chỗ bất cập nằm ở cách tổ chức thiếu đồng bộ, trong khi thành tích lại dễ tính bằng số hộ đã được tuyên truyền hay số thùng rác đã phát.
Việc này cần có sự vào cuộc của ngành xây dựng, ngành môi trường, chính quyền địa phương và các đơn vị thu gom, xử lý. Khu chung cư mới phải đưa vào thiết kế các đường ống thu riêng cho từng loại rác. Chung cư hiện hữu chỉ có một ống thu rác cần phải cải tạo, bố trí lại để thực hiện được việc phân loại thu gom. Từ nơi người dân giao rác cho đến xe thu gom, trạm trung chuyển và nơi xử lý, chỗ tiếp nhận phải đảm bảo cho từng loại.

Tôi ủng hộ việc chỉ nghiệm thu, thanh toán khi đơn vị thu gom đã vận chuyển riêng từng loại rác mà người dân đã phân loại và giao đúng nơi xử lý. Khâu nào trộn lại thì đơn vị phụ trách khâu đó phải chịu trách nhiệm. Muốn người dân tin, trước hết phải để họ thấy công sức của mình được trân trọng.
Liên quan đến Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và việc loại bỏ cơ chế “đóng tiền thay thế vào Quỹ”, các đại biểu như Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đề nghị nhà sản xuất phải trực tiếp tái chế hoặc ủy quyền cho bên thứ ba nhưng không được miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Theo ông, điều này sẽ tạo ra áp lực kinh tế như thế nào để các doanh nghiệp phải thiết kế sản phẩm thân thiện với môi trường ngay từ khâu sản xuất ban đầu?
Ông Phạm Văn Sơn: Tôi ủng hộ hướng gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với kết quả tái chế thực tế. Doanh nghiệp có thể thuê đơn vị chuyên nghiệp làm thay công việc thu gom, tái chế, nhưng vẫn phải chứng minh lượng sản phẩm, bao bì đã được tái chế theo yêu cầu. Khi đó, chi phí phát sinh sau khi người tiêu dùng bỏ sản phẩm đi sẽ được doanh nghiệp tính đến ngay từ lúc thiết kế.
Lấy bao bì làm ví dụ. Bao bì ghép nhiều lớp có thể tiện cho sản xuất, nhưng khi thải bỏ, các lớp vật liệu rất khó tách. Nếu phải trả chi phí thu gom và tái chế loại bao bì do mình đưa ra thị trường, nhà sản xuất sẽ cân nhắc kỹ hơn việc bớt lớp nào, thay vật liệu nào mà vẫn bảo quản được hàng hóa. Để cơ chế ấy phát huy tác dụng, cần kiểm tra được lượng thực tế đã tái chế và ngăn tình trạng nhiều doanh nghiệp cùng kê khai kết quả trên cùng lô phế liệu.
Bảo vệ sinh kế ven biển, không gian đa mục đích và phát triển xanh
Khi thảo luận về Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), các đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa), Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn ĐBQH tỉnh Cần Thơ) đã đặt vấn đề bảo vệ sinh kế, không gian mưu sinh truyền thống và lối đi công cộng ra biển cho người dân trước làn sóng giao khu vực biển cho các dự án kinh tế lớn. Ông đánh giá thế nào về yêu cầu phải đánh giá tác động sinh kế, bố trí không gian thay thế và tham vấn cộng đồng trước khi giao biển, không để quyền tiếp cận biển hợp pháp của người dân phụ thuộc vào sự cho phép của chủ đầu tư?
Ông Phạm Văn Sơn: Theo tôi, khi xem xét giao khu vực biển, phải nhìn cả dải đất ven bờ. Nếu các đoạn bờ lần lượt được giao cho dự án khách sạn, khu nghỉ dưỡng mà quy hoạch bỏ quên lối ra biển, hàng rào của từng dự án nối lại có thể cắt đứt con đường người dân đã đi qua bao đời. Khi ấy, lợi ích tập trung vào số ít, còn cả cộng đồng phải đi vòng xa hơn để xuống bãi, kéo thuyền hay chở cá về. Người dân có quyền tiếp cận biển hợp pháp thì không thể phải xin phép chủ đầu tư mỗi lần qua cổng.
Trước khi giao khu vực biển hoặc phê duyệt dự án ven bờ, cơ quan chức năng cần cùng người dân đi thực địa, ghi nhận lối xuống bãi, chỗ neo đậu, nơi kéo thuyền và ngư trường theo mùa. Nếu phải bố trí chỗ thay thế thì người làm nghề phải sử dụng được. Lối đi vừa cho khách đi bộ chưa chắc đủ rộng để ngư dân kéo thuyền thúng. Phương án sinh kế, lối đi công cộng, kinh phí và trách nhiệm duy trì phải được xác định ngay từ khi xét duyệt dự án. Ý kiến của cộng đồng còn có ý nghĩa khi họ được góp ý lúc phương án vẫn có thể thay đổi.
Một điểm rất mới được thảo luận là quản lý không gian biển đa mục đích (ví dụ: cho phép nghiên cứu khoa học, phục hồi san hô ngay dưới chân các tuabin điện gió ngoài khơi mà không triệt tiêu lẫn nhau). Dưới lăng kính kinh tế tài nguyên, việc chuyển từ tư duy “độc quyền không gian” sang “quản lý đa mục đích” sẽ tối ưu hóa chi phí cơ hội và khai thác tiềm năng kinh tế biển của Việt Nam ra sao, thưa ông?
Ông Phạm Văn Sơn: Biển có mặt nước, cột nước và đáy biển. Có hoạt động cần sử dụng thường xuyên, có hoạt động chỉ diễn ra theo mùa hoặc trong thời gian ngắn. Nếu giao trọn vùng biển cho riêng chủ dự án trong suốt thời hạn đầu tư, xã hội có thể mất những lợi ích mà vùng biển ấy vẫn đủ sức mang lại.
Chẳng hạn, khi xem xét dự án điện gió ngoài khơi, có thể xác định khu vực nào cần dành riêng để vận hành, bảo trì, khu vực nào các nhà khoa học có thể tiếp cận để nghiên cứu, theo dõi hệ sinh thái. Riêng việc phục hồi san hô phải căn cứ vào điều kiện cụ thể tại chỗ và khả năng bảo vệ lâu dài.
Khi các hoạt động tương thích, các bên có thể dùng chung số liệu khảo sát, chuyến tàu ra hiện trường hoặc thiết bị quan trắc, nhờ đó giảm chi phí. Quyết định cho phép sử dụng chung cũng phải ghi rõ phạm vi, thời gian, trách nhiệm bảo đảm an toàn và xử lý sự cố của từng bên.
Cải cách thủ tục hành chính và tăng cường hậu kiểm
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và nhiều đại biểu đã nhấn mạnh phương châm: giảm thủ tục tiền kiểm (như cắt giảm ĐTM cho dự án thứ cấp, bỏ vận hành thử nghiệm) phải đi đôi với tăng cường hậu kiểm. Chính phủ cũng báo cáo bổ sung các điều khoản nghiêm cấm ngắt kết nối hoặc làm sai lệch dữ liệu quan trắc tự động. Theo ông, hệ thống pháp luật cần những chế tài tài chính và hình sự đủ mạnh nào để đảm bảo rằng việc “cắt giảm thủ tục đầu tư” không trở thành cơ hội để các doanh nghiệp đánh đổi môi trường?
Ông Phạm Văn Sơn: Tôi đồng tình với việc bỏ những thủ tục trùng lặp. Nhưng khi cơ sở bắt đầu sản xuất, phải có căn cứ để biết công trình xử lý có làm việc được với lượng và thành phần nước thải phát sinh thực tế hay không. Với dự án trong khu công nghiệp, cần đối chiếu nước thải của doanh nghiệp với công nghệ xử lý và công suất còn lại của trạm tập trung. Đây là những điều có thể kiểm tra tại hiện trường.
Về chế tài, nếu khoản tiền tiết kiệm được nhờ ngừng vận hành hệ thống xử lý còn lớn hơn tiền phạt, doanh nghiệp làm đúng sẽ chịu thiệt. Tôi đề nghị tính đến khoản lợi thu được từ vi phạm, buộc bên vi phạm trả chi phí xác minh, khắc phục và đình chỉ hoạt động gây ô nhiễm khi cần thiết.
Đối với dữ liệu quan trắc, mất tín hiệu phải có cảnh báo và có nhật ký để đối chiếu. Thiết bị hỏng có thể kiểm tra, sửa chữa. Cố ý ngắt kết nối hoặc sửa số liệu để che giấu xả thải là hành vi phải được điều tra, làm rõ người thực hiện và người chỉ đạo. Khi có dấu hiệu tội phạm, cần chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định. Muốn xử lý đúng thì phải giữ được dữ liệu gốc và bằng chứng tại hiện trường.
Nhìn tổng thể toàn bộ quá trình hoàn thiện thể chế tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, ông kỳ vọng những nội dung sửa đổi trong hai đạo luật này sẽ tạo ra cú hích thực sự như thế nào để hiện thực hóa tầm nhìn: Biển giàu, biển mạnh, phát triển bền vững nhưng phải bắt đầu từ sự trong lành của từng giọt nước ở đầu nguồn?
Ông Phạm Văn Sơn: Tôi nghĩ đến người nuôi cá ở cửa sông. Họ có thể chăm từng lồng cá nhưng không thể tự kiểm soát những gì theo dòng nước từ thượng nguồn đổ về. Điều tôi mong ở hai luật lần này là người vận hành cơ sở trên đầu nguồn có trách nhiệm giữ chất ô nhiễm ngay tại nơi phát sinh, người ở cuối dòng được báo đủ sớm để bảo vệ sinh kế, còn con đường từ làng ra biển vẫn rộng mở cho con cháu mai sau.
Chúng ta vẫn nói “bảo vệ môi trường”. Tôi nghĩ nói thế vẫn chưa đủ. Tôi muốn dùng chữ “phụng sự môi trường”. Trong gia đình, chúng ta phụng sự ông bà, cha mẹ vì biết ơn công sinh thành, dưỡng dục. Đến khi ông bà, cha mẹ già yếu, không còn đủ sức cưu mang con cháu như trước, con cháu càng phải hết lòng chăm sóc.
Còn với môi trường, sự nương tựa ấy theo chúng ta suốt đời. Ngày nào chúng ta cũng cần nước để uống, không khí để thở, đất để làm ra cái ăn. Tôi tin môi trường có thể trẻ mãi nếu chúng ta biết phụng sự, biết chăm cho dòng sông sạch trở lại, cho cánh rừng và vùng biển có sức hồi sinh. Môi trường chỉ già yếu và chết dần khi chúng ta quay lưng. Mà chính chúng ta và con cháu chúng ta còn phải nương tựa vào môi trường để sống.
Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!
Phúc An