Hoàn thiện các thiết chế thị trường trong bảo vệ môi trường: Từ kinh tế tuần hoàn, EPR đến thị trường tín chỉ các-bon
Từ việc giải quyết nghịch lý phân loại rác thải tại nguồn và siết chặt trách nhiệm thực chất của nhà sản xuất (EPR), đến bài toán xác lập quyền tài sản, ngăn ngừa tính trùng trên thị trường tín chỉ các-bon và cân bằng chi phí xã hội khi lập vùng phát thải thấp, các đại biểu Quốc hội cùng chuyên gia đã mổ xẻ những điểm nghẽn kinh tế thể chế. Những định hướng này tạo động lực tài chính mạnh mẽ, kiến tạo hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn và phát triển xanh bền vững
Gắn phân loại rác tại nguồn với trách nhiệm nghiệm thu
Dưới góc độ kinh tế môi trường, việc phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn chỉ thành công khi chi phí tuân thủ của người dân được đền đáp bằng hiệu quả xử lý thực chất. Tuy nhiên, một nghịch lý đang diễn ra phổ biến là người dân mất công phân loại rác, nhưng đơn vị thu gom lại đổ chung tất cả lên cùng một xe tải.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) và đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đều cảnh báo rằng hành vi “trộn chung” này không chỉ gây lãng phí tài nguyên tái chế mà còn phá hủy niềm tin và sự đồng thuận xã hội.
Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề xuất một cơ chế thanh toán dựa trên kết quả đầu ra: không nghiệm thu dịch vụ thu gom chỉ dựa trên khối lượng (số tấn rác vận chuyển), mà phải lấy việc duy trì phân loại riêng biệt từng nhóm rác làm tiêu chí bắt buộc trong hợp đồng và nghiệm thu. Nếu đơn vị thu gom trộn lẫn rác, phải bị giảm trừ thanh toán và xử phạt hợp đồng; đồng thời phải tính đúng, tính đủ chi phí thu gom riêng vào giá dịch vụ.
Liên quan đến vấn đề này, đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau) và đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) lưu ý tính đồng bộ giữa quy định phân loại và năng lực hạ tầng xử lý thực tế tại từng địa phương. Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh đề nghị chỉ thu phí rác theo khối lượng/thể tích khi đã có công cụ đo đếm chính xác và phải có chính sách trợ giá cho hộ nghèo, hộ cận nghèo.
Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Đặng Ân nhấn mạnh đặc thù địa hình miền núi rộng lớn, dân cư phân tán làm chi phí vận chuyển rác tăng cao, đòi hỏi ngân sách nhà nước phải ưu tiên đầu tư các cơ sở xử lý chất thải quy mô liên địa phương, liên vùng để đạt được tính kinh tế theo quy mô.
Đại biểu Trần Nhật Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) bổ sung đề xuất giao UBND cấp xã tổ chức điểm tập kết rác tái chế và quy định rõ bãi đổ thải xây dựng tập trung cấp tỉnh để ngăn chặn tình trạng đổ trộm chất thải rắn.
Nhận định về hành vi “trộn chung” rác thải trong khi người dân đã mất công phân loại rác, ông Phạm Văn Sơn – Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) – cho rằng, bất cập nằm ở cách tổ chức thiếu đồng bộ, trong khi thành tích lại dễ tính bằng số hộ đã được tuyên truyền hay số thùng rác đã phát.
“Tôi ủng hộ việc chỉ nghiệm thu, thanh toán khi đơn vị thu gom đã vận chuyển riêng từng loại rác mà người dân đã phân loại và giao đúng nơi xử lý. Khâu nào trộn lại thì đơn vị phụ trách khâu đó phải chịu trách nhiệm. Muốn người dân tin, trước hết phải để họ thấy công sức của mình được trân trọng” – ông Sơn nêu quan điểm.
Siết chặt Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR)
Về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) và đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau) bày tỏ sự đồng tình cao với việc loại bỏ hình thức doanh nghiệp chỉ cần đóng một khoản phí vào Quỹ Bảo vệ môi trường để Nhà nước đứng ra tổ chức tái chế thay. Dưới góc độ kinh tế, việc cho phép đóng tiền thay thế thường dẫn đến mức đóng góp thấp hơn chi phí tái chế thực tế, khiến doanh nghiệp thiếu động lực thiết kế bao bì thân thiện với môi trường.

Buộc nhà sản xuất, nhà nhập khẩu phải trực tiếp tổ chức tái chế hoặc ủy quyền cho tổ chức trung gian có đủ năng lực nhưng không làm giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp nếu bên được ủy quyền không hoàn thành nghĩa vụ (như đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh) sẽ thúc đẩy sự hình thành ngành công nghiệp tái chế chuyên nghiệp theo cơ chế thị trường. Đồng thời, nguồn kinh phí đóng góp hỗ trợ xử lý chất thải của doanh nghiệp phải được sử dụng đúng mục đích cho hạ tầng thu gom, tái chế tại vùng nông thôn, miền núi, hải đảo và nghiên cứu công nghệ tái chế nội địa.
Liên quan đến Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và việc loại bỏ cơ chế “đóng tiền thay thế vào Quỹ”, các đại biểu như Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) đề nghị nhà sản xuất phải trực tiếp tái chế hoặc ủy quyền cho bên thứ ba nhưng không được miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Theo ông, điều này sẽ tạo ra áp lực kinh tế như thế nào để các doanh nghiệp phải thiết kế sản phẩm thân thiện với môi trường ngay từ khâu sản xuất ban đầu?
Ủng hộ hướng gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với kết quả tái chế thực tế, ông Phạm Văn Sơn cho rằng, để cơ chế ấy phát huy tác dụng, cần kiểm tra được lượng thực tế đã tái chế và ngăn tình trạng nhiều doanh nghiệp cùng kê khai kết quả trên cùng lô phế liệu.
Minh bạch hóa thị trường tín chỉ các-bon
Thị trường các-bon (Điều 139 và Điều 139a Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi) là công cụ kinh tế mũi nhọn giúp Việt Nam huy động nguồn lực tài chính xanh để thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” (Net Zero). Tại nghị trường, hai vấn đề cốt lõi của kinh tế thể chế đã được mổ xẻ.

Về việc phân chia lợi ích công bằng cho cộng đồng bảo vệ rừng, đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) nhấn mạnh yêu cầu phải luật hóa ngay trong Luật nguyên tắc phân chia lợi ích minh bạch, công bằng từ nguồn thu tín chỉ các-bon cho các hộ gia đình, cộng đồng dân cư miền núi, biên giới trực tiếp tham gia bảo vệ rừng. Đại biểu đề nghị có cơ chế hỗ trợ kỹ thuật, chi phí đo đạc, thẩm định độc lập (MRV) để liên kết các chủ rừng quy mô nhỏ tham gia thị trường.
Đối với việc xác lập quyền sở hữu tín chỉ từ tài sản công và kiểm soát chuyển giao quốc tế, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đặt ra vấn đề pháp lý – kinh tế: đối với các dự án tạo ra tín chỉ các-bon từ rừng tự nhiên thuộc sở hữu toàn dân, đất nhà nước giao, ngân sách nhà nước hoặc vốn ODA, không thể mặc nhiên coi toàn bộ tín chỉ các-bon thuộc quyền sở hữu của chủ dự án. Quyền sở hữu phải được xác lập dựa trên tỷ trọng nguồn lực đầu tư và quy định về quản lý tài sản công.
Đặc biệt, đối với việc chuyển giao quốc tế tín chỉ các-bon (theo Điều 6 Thỏa thuận Paris), cả đại biểu Thạch Phước Bình và đại biểu Sùng A Lềnh đều yêu cầu phải có sự chấp thuận trước của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, cập nhật trên hệ thống đăng ký quốc gia để tránh tính trùng và bảo đảm giữ lại lượng tín chỉ tối thiểu phục vụ mục tiêu đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC).
Nội dung trên sau đó đã được Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng khẳng định tiếp thu toàn diện trong báo cáo giải trình.
Vùng phát thải thấp (LEZ) và bài toán cân bằng chi phí xã hội
Đối với chính sách thiết lập vùng phát thải thấp tại các đô thị lớn, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đã phân tích bài toán phân phối chi phí xã hội của chính sách.
Nếu chính quyền hạn chế phương tiện giao thông cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong khi hệ thống giao thông công cộng và điểm trung chuyển chưa đáp ứng đủ nhu cầu, thì toàn bộ chi phí chuyển đổi sẽ dồn nặng lên vai các nhóm yếu thế như người lao động thu nhập thấp, người cao tuổi, người khuyết tật và hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Do đó, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc: trước khi lập vùng phát thải thấp, địa phương bắt buộc phải công khai dữ liệu quan trắc nền, đánh giá tác động sức khỏe và kinh tế – xã hội, tham vấn cộng đồng và ban hành lộ trình hỗ trợ chuyển đổi phương tiện khả thi.
Lâm An