Chuyển đổi số: Con đường giúp “hồi sinh” các dòng sông ô nhiễm
Dự báo khí tượng thủy văn: Vai trò chủ đạo giúp đảm bảo an ninh nguồn nước
Nước là nguồn tài nguyên thiết yếu, giữ vai trò nền tảng đối với đời sống, sản xuất và phát triển kinh tế – xã hội. Bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ là yêu cầu của ngành nông nghiệp và môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực, an ninh năng lượng, sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những thách thức đối với tài nguyên nước ngày càng phức tạp. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, suy giảm dòng chảy và ô nhiễm nguồn nước đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực dự báo, quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.
Đặc biệt, hiện tượng El Niño có nguy cơ làm gia tăng tình trạng nắng nóng, thiếu hụt lượng mưa, suy giảm nguồn nước và xâm nhập mặn tại nhiều khu vực. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và năng lượng tiếp tục gia tăng, tạo thêm áp lực đối với các lưu vực sông và hệ thống công trình khai thác, sử dụng nước.
Đồng bằng sông Cửu Long là một trong những khu vực chịu tác động rõ nét của những thách thức này. Là vùng sản xuất lương thực, thực phẩm trọng điểm của cả nước, khu vực vừa phải bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, vừa phải chủ động thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và những biến động của dòng chảy sông Mê Công.
Tại Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, yêu cầu bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và phát triển đô thị cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt trong mùa khô.
Tại hội thảo “An ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu: Chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông”, do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tổ chức chiều 06/11/2026, các chuyên gia nhận diện tác động của biến đổi khí hậu và những thách thức đối với an ninh nguồn nước khu vực Nam Bộ, trong đó, nhấn mạnh vai trò của dự báo khí tượng thủy văn, nhận diện sớm nguy cơ thiếu nước và xây dựng các phương án ứng phó chủ động.
Theo bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng biên tập, Báo Nông nghiệp và Môi trường, chuyển đổi số đang mở ra những khả năng mới trong quản lý tài nguyên nước và vận hành hệ thống thủy lợi. Thông qua cơ sở dữ liệu, quan trắc tự động, viễn thám, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, chúng ta có thể nâng cao năng lực giám sát nguồn nước, dự báo hạn hán, xâm nhập mặn, hỗ trợ điều hành hồ chứa và phân bổ nước phù hợp với nhu cầu thực tế.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc đầu tư thiết bị, phần mềm hay xây dựng cơ sở dữ liệu. Điều quan trọng là phải kết nối được thông tin giữa khí tượng thủy văn, tài nguyên nước, thủy lợi, thủy điện và các địa phương để phục vụ công tác quản lý, điều hành. Dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chia sẻ, phân tích và chuyển thành những quyết định kịp thời, hiệu quả.
“Chúng ta cần hướng tới khả năng dự báo sớm nguy cơ thiếu nước, xác định thời điểm cần kích hoạt phương án ứng phó, chủ động điều hòa nguồn nước và nâng cao hiệu quả vận hành các công trình”, bà Hồng Điệp nhấn mạnh.
Chuyển đổi số giúp quản trị nguồn nước hiệu quả
Thực tiễn cho thấy, bảo đảm an ninh nguồn nước không đơn thuần là bảo đảm đủ lượng nước, mà còn phải bảo đảm chất lượng nước và khả năng chủ động ứng phó với những biến động của tự nhiên cũng như nhu cầu phát triển.
Điều này đòi hỏi chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang quản trị chủ động; từ quản lý riêng lẻ theo ngành, địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông; từ điều hành chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang điều hành dựa trên dữ liệu, dự báo và các công cụ khoa học.
Một giải pháp trọng tâm là thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước và vận hành hệ thống công trình thủy lợi, thủy điện.
Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu, quan trắc tự động, viễn thám, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, các cơ quan quản lý có thể nâng cao khả năng theo dõi diễn biến nguồn nước, dự báo hạn hán, xâm nhập mặn, hỗ trợ vận hành hồ chứa và phân bổ nguồn nước theo nhu cầu thực tế.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ là đầu tư trang thiết bị, phần mềm hay xây dựng cơ sở dữ liệu. Yêu cầu quan trọng là kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả thông tin giữa các lĩnh vực khí tượng thủy văn, tài nguyên nước, thủy lợi, thủy điện và chính quyền địa phương.
Theo ông Vũ Văn Thái, Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu thông tin phía Nam, Cục chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ứng dụng công nghệ trong giám sát, điều hòa, phân phối tài nguyên nước và vận hành hồ chứa, hệ thống thủy lợi cần hướng tới việc sử dụng dữ liệu để nâng cao chất lượng dự báo, hỗ trợ ra quyết định, xác định sớm nguy cơ thiếu nước, chủ động xây dựng phương án điều tiết, phân bổ nguồn nước và nâng cao hiệu quả vận hành các công trình.
Đây cũng là một trong những yêu cầu quan trọng nhằm đưa các quy định của Luật Tài nguyên nước vào thực tiễn, thúc đẩy quản lý tài nguyên nước theo hướng tổng hợp, thống nhất, hiện đại và bền vững.
Các dòng sông ô nhiễm cần được phục hồi dòng chảy và hệ sinh thái
Bên cạnh những thách thức về số lượng nước, tình trạng suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước tại nhiều lưu vực sông đang đặt ra yêu cầu cấp bách về bảo vệ và phục hồi.
Trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế, nhiều dòng sông, kênh, rạch phải chịu sức ép từ nước thải sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, hoạt động nông nghiệp và sự suy giảm dòng chảy. Ô nhiễm nguồn nước không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sinh thái mà còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân và hoạt động phát triển kinh tế – xã hội.
Chia sẻ bài học từ phục hồi nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm từcác hệ thống sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ – Đáy và Ngũ Huyện Khê, đại diện Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng việc phục hồi đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, kết hợp kiểm soát nguồn thải, cải thiện chất lượng nước, duy trì dòng chảy, bảo vệ hệ sinh thái và tăng cường trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý, địa phương.
Đối với TP.HCM, hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với cấp nước sinh hoạt, sản xuất, giao thông, môi trường và phát triển đô thị. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp và gia tăng nhu cầu sử dụng nước cũng tạo ra nhiều áp lực đối với chất lượng nguồn nước và hệ sinh thái sông.
Trong những năm qua, TP.HCM đã triển khai nhiều chương trình, dự án cải thiện môi trường nước, trong đó có những kinh nghiệm từ quá trình cải tạo kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè; các dự án cải tạo kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên, rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi và nhiều tuyến kênh, rạch khác.
Còn theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, thông điệp quan trọng được đặt ra là phục hồi dòng sông không chỉ dừng lại ở việc xử lý ô nhiễm, nạo vét hay khơi thông dòng chảy, mà phải hướng tới khôi phục chức năng tự nhiên, giá trị sinh thái và vai trò của dòng sông đối với cộng đồng.
Đây là nhiệm vụ lâu dài, cần sự phối hợp giữa các ngành, các địa phương, doanh nghiệp và sự tham gia của toàn xã hội.
Mộc Linh
