Gia Lai: Núi Một trước lựa chọn phát triển san núi hay giữ màu xanh?
Không nên đánh đổi cảnh quan tự nhiên lấy quỹ đất đô thị
Ngày 2/11, Viện Địa công nghệ và Môi trường (Tổng hội Địa chất Việt Nam) có văn bản góp ý về giải pháp phòng tránh sạt lở và định hướng sử dụng Núi Một, phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai. Đáng chú ý, thay vì lựa chọn phương án san phẳng toàn bộ ngọn núi để xây dựng khu dân cư mới, đơn vị này kiến nghị giữ lại địa hình tự nhiên, di dời những hộ dân nằm trong vùng nguy hiểm và cải tạo khu vực thành công viên sinh thái.
Theo đó, kiến nghị trên mở ra một góc nhìn đáng chú ý về bài toán phát triển đô thị: xử lý nguy cơ thiên tai không nhất thiết phải đồng nghĩa với việc xóa bỏ hoàn toàn cảnh quan tự nhiên. Trong bối cảnh các đô thị ngày càng chịu áp lực từ bê tông hóa, biến đổi khí hậu và suy giảm không gian xanh, việc bảo tồn những mảng xanh tự nhiên còn lại cần được xem là một phần quan trọng trong quy hoạch phát triển bền vững.
Theo GS.TS Đỗ Minh Đức, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Viện Địa công nghệ và Môi trường, Núi Một có địa hình không quá dốc, song đất đá phong hóa mạnh, dễ suy yếu và tan rã khi ngấm nước. Vì vậy, mưa lớn kéo dài là một trong những nguyên nhân chính làm gia tăng nguy cơ trượt lở, đặc biệt tại chân núi, các vị trí sườn bị cắt xẻ để xây dựng nhà ở và những khe tụ thủy.
Qua kết quả khảo sát của Viện năm 2023 đã chỉ ra một số khu vực tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định. Tuy nhiên, các đánh giá này cần được cập nhật bằng khảo sát hiện trường, bản đồ địa hình và số liệu khoan địa chất mới để xác định chính xác phạm vi, mức độ nguy hiểm cũng như giải pháp xử lý phù hợp.
Trước đó, phương án được UBND phường Quy Nhơn đề xuất, 228 hộ dân với khoảng 1.000 người sống trên và ven núi sẽ được di dời đến các khu tái định cư tại phường Quy Nhơn Đông và Quy Nhơn Bắc. Sau giải phóng mặt bằng, toàn bộ núi sẽ được đào hạ, san phẳng theo cao độ phù hợp với khu dân cư lân cận để hình thành khu đô thị mới.
Viện Địa công nghệ và Môi trường kiến nghị không san bằng toàn bộ Núi Một để lấy đất xây dựng đô thị. Thay vào đó, cần giữ lại ngọn núi, tổ chức lại không gian dân cư và từng bước cải tạo khu vực thành công viên rừng đô thị.
Dự án có tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 500 tỷ đồng. Việc hạ núi có thể tạo ra khoảng một triệu mét khối đất đá, trong đó phần đủ điều kiện được tận dụng làm vật liệu san lấp. Nguồn thu từ đấu giá đất dự kiến khoảng 850 tỷ đồng, chênh lệch khoảng 350 tỷ đồng so với vốn đầu tư.
Nhìn từ góc độ kinh tế, phương án này có thể tạo thêm quỹ đất, bổ sung nguồn thu ngân sách và hình thành không gian phát triển đô thị mới. Tuy nhiên, theo Viện Địa công nghệ và Môi trường, hiệu quả kinh tế không nên chỉ được tính bằng giá trị đất sau san nền hay khoản chênh lệch thu – chi dự kiến.
Chi phí môi trường không dừng ở hàng triệu mét khối đất đá
Theo ước tính của Viện Địa công nghệ và Môi trường, khối lượng đất đá cần đào tại Núi Một có thể dao động từ 0,6-0,9 triệu mét khối nguyên khối, tương đương khoảng 0,75-1,2 triệu mét khối sau đào xúc.
Để vận chuyển khối lượng này có thể cần tới 50.000-90.000 lượt xe tải. Nếu triển khai trong hai năm, mỗi ngày có thể phát sinh khoảng 80-150 lượt xe tải đi qua khu dân cư.
Bên cạnh đó, hoạt động đào xúc, vận chuyển đất đá quy mô lớn có thể phát sinh bụi, tiếng ồn, rung chấn và ảnh hưởng đến chất lượng không khí. Quá trình thi công dự kiến kéo dài 3-5 năm cũng đồng nghĩa với việc người dân phải đối diện với những tác động môi trường trong thời gian dài.
Đáng lưu ý, việc thay đổi địa hình tự nhiên còn có thể làm biến đổi hướng thoát nước mặt, dòng chảy tập trung và khả năng tiêu thoát nước của khu vực. Khi cấu trúc địa hình bị san gạt, những thay đổi về cao độ, độ dốc và diện tích bề mặt có thể tác động đến quá trình tập trung nước mưa, gia tăng nguy cơ ngập úng cục bộ hoặc chuyển dịch rủi ro sang những khu dân cư lân cận nếu hệ thống thoát nước không được tính toán đồng bộ.
Cùng với đó, khi Núi Một bị san phẳng, thảm thực vật và cảnh quan tự nhiên hiện hữu cũng sẽ mất đi. Giá trị này không dễ dàng được bù đắp bằng việc trồng cây xanh trong một khu đô thị mới, bởi hệ sinh thái tự nhiên hình thành qua thời gian có chức năng khác biệt so với những mảng xanh được kiến tạo sau đầu tư.
Do đó, bài toán kinh tế môi trường đặt ra không chỉ là lấy bao nhiêu đất để phát triển đô thị, thu được bao nhiêu tiền từ đấu giá đất, mà còn phải tính đến giá trị điều hòa vi khí hậu, cảnh quan, khả năng thấm nước và không gian sinh thái mà ngọn núi đang đóng góp cho thành phố.
Công viên rừng giữa đô thị hài hòa an toàn và sinh thái
Qua đó, Viện Địa công nghệ và Môi trường kiến nghị không san bằng toàn bộ Núi Một để lấy đất xây dựng đô thị. Thay vào đó, cần giữ lại ngọn núi, tổ chức lại không gian dân cư và từng bước cải tạo khu vực thành công viên rừng đô thị.
Với chiều cao hơn 40 m, chiều dài khoảng 500 m và diện tích gần 7 ha, Núi Một có thể trở thành không gian xanh có giá trị đối với khu vực trung tâm Quy Nhơn. Đây cũng là ngọn núi độc lập nằm cạnh sông Hà Thanh, kéo dài theo đường Hoa Lư từ Cầu Đôi đến cầu Chữ Y, góp phần tạo nên đặc trưng cảnh quan đô thị nằm giữa núi và biển.
Đặc biệt, trong bối cảnh Quy Nhơn định hướng phát triển du lịch gắn với lợi thế biển, núi và cảnh quan tự nhiên, một công viên sinh thái ngay trong lòng đô thị còn có thể trở thành điểm đến công cộng, bổ sung sản phẩm du lịch trải nghiệm thiên nhiên và nâng cao chất lượng không gian sống.
Hiện khu vực có 183 hộ sống trên và ven sườn núi, cùng 45 hộ ở chân núi. Địa hình dốc, đất đá phong hóa mạnh khiến khu vực tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, nhất là vào mùa mưa lũ.
Theo đó, không chỉ nằm ở việc giữ lại một ngọn núi, mà còn ở khả năng chuyển hóa tài nguyên cảnh quan thành lợi ích xã hội, môi trường và kinh tế lâu dài, địa phương có thể duy trì giá trị sinh thái của Núi Một như một tài sản đô thị được bảo tồn và khai thác bền vững qua nhiều thế hệ.
Hiện khu vực có 183 hộ sống trên và ven sườn núi, cùng 45 hộ ở chân núi. Địa hình dốc, đất đá phong hóa mạnh khiến khu vực tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, nhất là vào mùa mưa lũ.
Trong giai đoạn trước mắt, địa phương cần kiểm tra hiện trường, đánh dấu các vết nứt, lập danh sách hộ dân có nguy cơ cao và xây dựng phương án sơ tán khi có cảnh báo mưa lớn. Những vết nứt, mái đất có dấu hiệu trượt cần được che phủ, khơi thông rãnh thoát nước; đồng thời nghiêm cấm các hoạt động đào đất, cắt sườn núi, xây dựng mới và đổ thải trên đỉnh, sườn núi.
Trong 6-12 tháng tiếp theo, cần tổ chức khảo sát địa hình, khoan địa chất để đánh giá độ ổn định của khối núi, xác định những vị trí xung yếu và lựa chọn giải pháp thoát nước, gia cố phù hợp. Những khu vực có nguy cơ cao cần được lắp đặt thiết bị theo dõi, phục vụ cảnh báo sớm.
Về dài hạn, trong khoảng 1-3 năm, địa phương có thể triển khai di dời các hộ dân thuộc vùng nguy hiểm, xây dựng công trình bảo vệ và từng bước cải tạo khu vực thành công viên.
Đặc biệt, số lượng hộ cần di dời phải được xác định trên cơ sở khảo sát địa chất công trình chi tiết, tránh di dời dàn trải nhưng cũng không để người dân tiếp tục sinh sống tại những vị trí có nguy cơ cao.
Theo đó, việc Bảo tồn Núi Một không có nghĩa là giữ nguyên hiện trạng bất cập, bỏ qua nguy cơ sạt lở hay trì hoãn việc bảo vệ người dân. Điều quan trọng là phải có giải pháp kỹ thuật phù hợp, xử lý những điểm mất ổn định, tổ chức lại không gian dân cư và khai thác cảnh quan theo hướng có kiểm soát.
Từ góc độ kinh tế môi trường, việc lựa chọn phương án cần được đặt trên cơ sở so sánh đầy đủ tổng chi phí và lợi ích trong toàn bộ vòng đời dự án, bao gồm chi phí đầu tư, giải phóng mặt bằng, tái định cư, vận chuyển đất đá, xử lý môi trường, phòng chống thiên tai và giá trị hệ sinh thái bị mất đi hoặc được bảo tồn.
Trọng Nghị
