Giữ thương hiệu trăm năm bằng công nghệ xanh
Nước mắm Phú Quốc không chỉ là một sản phẩm hàng hóa. Đó là kết tinh của biển, nguyên liệu, thùng gỗ và kinh nghiệm truyền nghề qua nhiều thế hệ. Đằng sau mỗi giọt nước mắm là một ngành nghề truyền thống đã gắn chặt với đời sống kinh tế, văn hóa của đảo.
Nhưng cùng với yêu cầu phát triển xanh, một câu hỏi ngày càng rõ hơn: làm thế nào để bảo tồn nghề truyền thống mà không tạo thêm áp lực lên môi trường?
Trong tiến trình Phú Quốc hướng tới phát triển bền vững, bài toán nước thải tại các nhà thùng vì thế không còn là câu chuyện riêng của từng cơ sở sản xuất. Đó là vấn đề của cả một ngành nghề, đòi hỏi cách tiếp cận đồng bộ giữa doanh nghiệp, công nghệ và quản lý nhà nước.
Nước thải không nhiều, nhưng không dễ xử lý
Tại một cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống, lượng nước thải phát sinh khoảng 1 m³/ngày, chủ yếu từ hoạt động rửa nhà xưởng và rửa chai.
Theo ông Nguyễn Huỳnh Anh Khoa, Giám đốc Công ty TNHH Kinh doanh Nước mắm Huỳnh Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nước mắm truyền thống Phú Quốc, nước thải từ hoạt động sản xuất nước mắm có đặc tính riêng, trong đó độ mặn cao và chứa đạm, khiến việc xử lý bằng công nghệ sinh học đặt ra nhiều yêu cầu.
“Nước thải phát sinh chủ yếu từ rửa nhà xưởng, rửa chai. Đặc thù là độ mặn cao và có đạm nên xử lý không đơn giản”, ông Nguyễn Huỳnh Anh Khoa cho biết.
Hiện cơ sở của ông Khoa đang áp dụng công nghệ xử lý vi sinh, với tổng mức đầu tư khoảng 500 triệu đồng.
Con số này cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: lưu lượng nước thải tại một nhà thùng có thể không lớn, nhưng để xử lý đúng yêu cầu lại đòi hỏi doanh nghiệp phải bỏ ra khoản đầu tư đáng kể, đồng thời duy trì việc vận hành hệ thống thường xuyên.
Khó khăn lớn hơn, theo ông Khoa, là chưa có công nghệ hiện đại chuyên biệt để xử lý nước thải từ sản xuất nước mắm một cách ổn định và hiệu quả.
“Khó khăn lớn nhất hiện nay là chưa có công nghệ hiện đại nào để xử lý nước thải từ sản xuất nước mắm thật sự ổn định và hiệu quả”, ông Khoa chia sẻ.
Đây là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ khi xây dựng giải pháp môi trường cho ngành nghề truyền thống. Bởi nếu chỉ nhìn vào lưu lượng, có thể cho rằng lượng nước thải phát sinh không đáng kể. Nhưng nếu nhìn vào đặc tính của dòng thải, câu chuyện lại hoàn toàn khác.
Bài toán đặt ra vì thế không chỉ là yêu cầu doanh nghiệp có hệ thống xử lý, mà phải tìm được giải pháp công nghệ phù hợp với đặc thù nước thải ngành nước mắm, vừa bảo đảm hiệu quả môi trường, vừa phù hợp với quy mô và khả năng đầu tư của các nhà thùng.
Theo ông Nguyễn Huỳnh Anh Khoa, cơ sở hiện không nhận được hỗ trợ từ Nhà nước đối với hệ thống xử lý do doanh nghiệp đã chủ động đầu tư. Định hướng trong thời gian tới là tiếp tục duy trì và nâng cấp hệ thống hiện có.
Từ câu chuyện của một nhà thùng có thể thấy, chuyển đổi xanh đối với ngành nước mắm không nhất thiết bắt đầu từ những công nghệ đắt đỏ, mà trước hết phải bắt đầu từ việc hiểu đúng đặc tính nguồn thải và lựa chọn công nghệ phù hợp.
Đưa nhà thùng ra khỏi khu dân cư: Cơ hội chuẩn hóa môi trường
Theo UBND đặc khu Phú Quốc, làng nghề truyền thống nước mắm Phú Quốc được UBND tỉnh công nhận từ năm 2017.
Các cơ sở sản xuất được hình thành lâu đời, nằm rải rác trong khu dân cư trên địa bàn đặc khu. Đặc điểm này tạo ra những khó khăn nhất định trong triển khai công tác bảo vệ môi trường.
UBND đặc khu Phú Quốc cho biết địa phương đã hướng dẫn các cơ sở thực hiện công tác bảo vệ môi trường theo quy định. Đồng thời, địa phương đã tổ chức lấy ý kiến và nhận được sự đồng thuận của Hội Nước mắm truyền thống Phú Quốc về việc di dời các cơ sở sản xuất nước mắm ra khỏi khu dân cư để vào khu công nghiệp tập trung trong thời gian tới.
Đây không đơn thuần là câu chuyện thay đổi địa điểm sản xuất.
Nếu được triển khai đồng bộ, việc đưa các nhà thùng vào không gian sản xuất tập trung có thể tạo điều kiện để giải bài toán môi trường theo hướng căn cơ hơn: hạ tầng thu gom và xử lý nước thải được tính toán ngay từ khâu quy hoạch thay vì từng cơ sở phải tự giải quyết riêng lẻ.
Khi các nhà thùng tập trung, việc đầu tư hệ thống xử lý cũng có thể được nghiên cứu theo quy mô phù hợp hơn; đồng thời tạo điều kiện kiểm soát nước thải, chất thải rắn, vệ sinh sản xuất và các nguồn tác động đến môi trường một cách thống nhất.
Đây chính là điểm giao giữa bảo tồn nghề truyền thống và chuyển đổi xanh.
Công nghệ không nhất thiết phải thay thế phương thức làm nước mắm truyền thống. Ngược lại, công nghệ cần trở thành công cụ để giải quyết những vấn đề môi trường mà phương thức sản xuất truyền thống không thể tự giải quyết.
Một nhà thùng có thể vẫn sử dụng thùng gỗ, vẫn giữ quy trình ủ chượp và bí quyết tạo nên hương vị đặc trưng. Nhưng nước thải phát sinh từ hoạt động sản xuất phải được quản lý bằng những tiêu chuẩn môi trường của thời đại mới.
Giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên tất cả những hạn chế của mô hình sản xuất cũ.
Không đánh đổi môi trường lấy thương hiệu
Phú Quốc đang hướng tới một không gian phát triển mới, trong đó du lịch chất lượng cao, kinh tế xanh và bảo vệ hệ sinh thái trở thành những yêu cầu ngày càng quan trọng.
Giữ thùng gỗ, giữ hương truyền thống, nhưng nước thải phải được xử lý theo chuẩn môi trường mới.
Trong bối cảnh đó, thương hiệu nước mắm Phú Quốc cũng cần được đặt trong một hệ sinh thái phát triển xanh.
Một sản phẩm có lịch sử hàng trăm năm sẽ khó phát triển bền vững nếu quá trình sản xuất còn những khoảng trống về môi trường. Ngược lại, nếu giải quyết tốt bài toán này, môi trường có thể trở thành một giá trị gia tăng cho chính thương hiệu nước mắm truyền thống.
Người tiêu dùng ngày nay không chỉ quan tâm sản phẩm có chất lượng hay không, mà ngày càng chú ý đến nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và trách nhiệm môi trường của doanh nghiệp.
Vì vậy, đầu tư cho hệ thống xử lý nước thải không nên chỉ được nhìn như một khoản chi phí bắt buộc. Đó còn là một phần của đầu tư cho thương hiệu và sức cạnh tranh dài hạn.
Từ góc độ quản lý, việc di dời các nhà thùng vào khu sản xuất tập trung cần được gắn với một lộ trình cụ thể về hạ tầng môi trường, tiêu chuẩn xử lý và cơ chế giám sát. Đặc biệt, cần tính đến đặc thù nước thải của ngành nước mắm để việc đầu tư công nghệ thực sự mang lại hiệu quả.
Cùng với đó, việc nghiên cứu, thử nghiệm và nhân rộng những giải pháp xử lý phù hợp cần được xem là một hướng đi lâu dài. Khi một ngành nghề có đặc thù riêng, giải pháp môi trường cũng cần được thiết kế dựa trên chính đặc thù đó.
Phú Quốc đang đứng trước yêu cầu phát triển với tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao. Trong hành trình ấy, bảo tồn nghề nước mắm truyền thống không nên chỉ dừng lại ở việc giữ lại những nhà thùng và phương thức sản xuất lâu đời.
Giữ nghề phải đi cùng giữ biển. Giữ thương hiệu phải đi cùng giữ môi trường. Và bảo tồn truyền thống phải đi cùng đổi mới công nghệ.
Đó không chỉ là bài toán của từng nhà thùng hôm nay, mà là điều kiện để thương hiệu nước mắm Phú Quốc tiếp tục tồn tại, phát triển và thích ứng với nền kinh tế xanh trong tương lai.
Thanh Xuân
