Thái Nguyên: Nỗi lo ở một “dự án treo” và bài toán lợi ích Kinh tế Môi trường
Từ kỳ vọng đến… thất vọng
Ngày 5/6/2019, UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành Quyết định số 1408/QĐ-UBND về việc thành lập Cụm công nghiệp Sơn Cẩm 3, giao Công ty Cổ phần Vương Anh thực hiện dự án đầu tư xây dựng hạ tầng. Được biết, dự án CCN Sơn Cẩm 3 là một trong những dự án nằm trong danh mục các dự án, công trình trọng điểm trên địa bàn TP.Thái Nguyên giai đoạn 2021 – 2025. Đây là cụm công nghiệp tập trung nhằm thu hút các dự án chế biến, luyện kim, khoáng sản, xử lý chất thải công nghiệp có chứa kim loại để làm nguyên liệu, lâm sản, nông sản, vật liệu xây dựng, điện tử, da giầy, sản xuất nhựa, công nghiệp hỗ trợ… với nhiều kỳ vọng về phát triển kinh tế địa phương.
Theo hồ sơ người dân phản ánh, tiến độ dự án được xác định trong giai đoạn từ năm 2019 đến hết năm 2022, gồm lập quy hoạch chi tiết, lập báo cáo nghiên cứu khả thi, thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng và triển khai xây dựng hạ tầng.
Trong kế hoạch sử dụng đất của thành phố Thái Nguyên, dự án đầu tư xây dựng hạ tầng Cụm công nghiệp Sơn Cẩm 3 do Công ty Cổ phần Vương Anh thực hiện từng được xác định với quy mô khoảng 20,1 ha. Tuy nhiên, đến nay, tiến độ dự án vẫn là vấn đề khiến người dân sinh sống trong vùng quy hoạch bức xúc.
Rác thải nguy hại nằm chất đống gây mùi hôi và được che chắn rất sơ sài trước cổng nhà máy Công ty cổ phần Vương Anh
Theo phản ánh nhiều hộ dân đã sinh sống ổn định tại khu vực từ trước những năm 1990, do nằm trong vùng quy hoạch cụm công nghiệp, người dân cho rằng việc sửa chữa, xây dựng nhà ở, chuyển nhượng hoặc thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất gặp nhiều khó khăn. Đáng chú ý, người dân phản ánh một số căn nhà đã xuống cấp, nứt nẻ, dột nhưng không thể chủ động cải tạo, xây dựng lại theo nhu cầu sinh hoạt bình thường trong khi đó , nhiều năm qua dự án gần như dậm chân tại chỗ vì nhiều vướng mắc.
Ông Bùi Xuân Cáp, đại diện các hộ dân có đơn kiến nghị, cho biết các gia đình đang sinh sống tại khu vực mong muốn của người dân là được cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết để đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định. Khi có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, người dân sẽ thuận lợi hơn trong việc cải tạo, sửa chữa nhà ở; đồng thời có hộ gia đình có thể sử dụng quyền sử dụng đất hợp pháp để thực hiện các giao dịch, tiếp cận nguồn vốn phục vụ sản xuất, kinh doanh và có phương án chia tách, ổn định chỗ ở cho con cái khi đủ điều kiện theo quy định.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, những tồn tại vướng mắc ở dự án này đã tồn tại nhiều năm và kéo dài suốt đến hôm nay dẫn đến nhiều thay đổi trong các quyết định của chính quyền bởi nguồn gốc đất ở khu vực này đang có các pháp nhân khác chồng lấn lên nhau rất phức tạp. Cụ thể: Ngày 14/12/2015, Công ty Cổ phần Vật liệu và Xây dựng Tân Long có văn bản số 68/CV-CT đề nghị trả lại Nhà nước diện tích khoảng 17.990,8 m² tại khu vực xóm 8, xã Sơn Cẩm. Theo doanh nghiệp, đây là khu đất trước đó được bố trí cho cán bộ, công nhân viên làm nhà ở. Theo đó, khu đất gồm 61 hộ gia đình và 1 nhà văn hóa, các hộ đã sử dụng ổn định từ trước năm 1995. Ngày 27/4/2016, Công ty tiếp tục có văn bản giải trình về việc thiếu hồ sơ xin trả đất. Theo giải trình, do nguồn gốc đất có từ nhiều thập kỷ trước, doanh nghiệp trải qua nhiều lần tổ chức lại, chuyển đổi mô hình và thay đổi địa điểm trụ sở nên một số hồ sơ giao đất cũ và hồ sơ thanh lý tài sản không còn lưu giữ được.
Ngày 30/5/2023, Ban Tiếp công dân tỉnh Thái Nguyên có Phiếu chuyển đơn số 170/TCD-NV, chuyển kiến nghị của các công dân đại diện 55 hộ dân tới UBND thành phố Thái Nguyên để kiểm tra, chỉ đạo giải quyết. Ngày 6/6/2023, UBND thành phố Thái Nguyên ban hành Văn bản số 2173/UBND-VP, giao Trung tâm Phát triển quỹ đất thành phố chủ trì, phối hợp với UBND xã Sơn Cẩm và các đơn vị liên quan kiểm tra, giải quyết và trả lời công dân; đồng thời tham mưu báo cáo UBND tỉnh. Đến ngày 15/8/2023, Ban Tiếp công dân tỉnh tiếp tục có Phiếu hướng dẫn số 50/TCD-NV, hướng dẫn công dân liên hệ UBND thành phố Thái Nguyên để nhận kết quả giải quyết.
Như vậy, hồ sơ cho thấy vấn đề đã được chuyển qua các cấp, cơ quan có thẩm quyền xử lý theo chức năng song đến nay cũng chưa có hồi kết.
Ngày 20/10/2025, UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành Quyết định số 1583/QĐ-UBND cho Công ty Cổ phần Vương Anh thuê 85.982,5 m² đất đợt 1 tại khu vực nay thuộc phường Quan Triều để thực hiện Dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng Cụm công nghiệp Sơn Cẩm 3.
Từ các quyết định này Công ty Vương Anh, một doanh nghiệp hoạt động về môi trường lại kéo theo những bức xúc mới của người dân – đó là nỗi lo về môi trường sống.
Cảnh báo về chất lượng môi trường sống của người dân
Theo phản ánh của người dân nơi đây, cứ mỗi lần Công ty Vương Anh mở nhà máy hoạt động để xử lý rác thải nguy hại thì lại phát sinh rất nhiều vấn đề ô nhiễm từ tiếng ồn cho đến mùi hôi bốc ra xung quanh khiến cuộc sống của bà con bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Trong quá trình tìm hiểu thực tế tại khu vực tổ 22, phường Quan Triều, phóng viên Kinh tế Môi trường ghi nhận khu vực nhà máy sản xuất của Công ty Cổ phần Vương Anh nằm xen cận khu dân cư, khoảng cách với các hộ gia đình là rất sát nhau.
Trụ sở nhà máy xử lý chất thải nguy hại của Công ty cổ phần Vương Anh nằm sát khu dân cư khiến người dân bức xúc nhiều năm qua
Tại thời điểm ghi nhận, hoạt động sản xuất của doanh nghiệp đang tạm dừng. Qua quan sát thực địa, khu vực nhà xưởng và các công trình phục vụ sản xuất vẫn hiện hữu. Bãi tập kết rác thải nằm ngổn ngang chất đống giữa nhà máy và chỉ được che rất sơ sài bằng những tấm bạt tại khu vực gần cổng và bốc mùi rất khó chịu. Phía trước là tuyến đường dân cư và các hộ nhà ở nằm liền kề khu vực sản xuất.
Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thị Lộc, người từng nhiều năm phản ánh về hoạt động của Công ty Vương Anh, cho biết: Thời điểm hiện nay Công ty Vương Anh đang dừng hoạt động nên những phát sinh về khói bụi, tiếng ồn không phát ra. Thời điểm nào công ty hoạt động thì người dân sống xung quanh mới phải hứng chịu những mùi khó chịu!
Theo dữ liệu hồ sơ, thời điểm năm 2019, sau khi nhận phản ánh của người dân cơ quan chức năng cũng đã lập đoàn kiểm tra và có những thông tin như: Đối với tiếng ồn và độ rung, kết quả kiểm tra ngày 26/4/2019 và đêm 11/5/2019 cũng được báo cáo nằm trong giới hạn cho phép. Tuy nhiên, riêng tiếng ồn đo vào ban đêm ngày 11/5/2019 được ghi nhận ở mức 53,7 dBA, tiệm cận giới hạn 55 dBA theo quy chuẩn được viện dẫn trong hồ sơ. Cơ quan chuyên môn khi đó yêu cầu doanh nghiệp tiếp tục vận hành đầy đủ các công trình bảo vệ môi trường, thực hiện đúng báo cáo đánh giá tác động môi trường và chương trình quan trắc, đồng thời công khai kết quả quan trắc để người dân biết.
Tuy nhiên đến thời điểm hiện nay khi mà gần đây Bộ Công an thông tin liên tiếp triệt phá đường dây chỉnh sửa làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường, người dân đặt ra vấn đề công khai các kết quả dữ liệu quan trắc định kỳ theo đúng quy định. Điều này khiến cho người dân ở nơi đây càng thêm lo lắng.
Tìm hiểu của chúng tôi cho thấy, Công ty cổ phần Vương Anh được Bộ Tài nguyên và Môi trường (cũ) cấp giấy phép xử lý chất thải nguy hại lần đầu tư năm 2018. Giấy phép của Công ty còn hiệu lực đến ngày 7/10/2026. Trong giấy phép, Công ty này được phép thực hiện vận chuyển và xử lý chất thải nguy hại cho các chủ nguồn thải trên địa bàn.
Theo các chuyên gia môi trường, chất thải nguy hại là chất thải có chứa các chất hoặc hợp chất. Chất thải nguy hại có một trong các đặc tính gây nguy hại trực tiếp (dễ cháy, dễ nổ, làm ngộ độc, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm và các đặc tính nguy hại khác). Hoặc tương tác với chất khác gây nguy hại đến môi trường và sức khỏe con người. Căn cứ theo Khoản 16 Điều 3 Nghị định 38/2015/NĐ-CP thì xử lý chất thải là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật (khác với sơ chế) để làm giảm, loại bỏ, cô lập, cách ly, thiêu đốt, tiêu hủy, chôn lấp chất thải và các yếu tố có hại trong chất thải. Để được cấp phép cho việc xử lý chất thải nguy hại, các doanh nghiệp, tổ chức hoặc cơ sở xử lý cần tuân thủ các điều kiện như: Có báo cáo đánh giá tác động môi trường được Bộ Tài nguyên và Môi trường (cũ) phê duyệt đối với dự án đầu tư cơ sở xử lý chất thải nguy hại hoặc các hồ sơ, giấy tờ thay thế như: Văn bản hợp lệ về môi trường do cơ quan có thẩm quyền ban hành đối với cơ sở xử lý chất thải nguy hại đã đưa vào hoạt động trước 01/07/2006 hoặc Đề án bảo vệ môi trường được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt theo quy định đối với cơ sở xử lý chất thải nguy hại đã đưa vào hoạt động. Địa điểm của cơ sở xử lý chất thải nguy hại (trừ trường hợp cơ sở sản xuất có hoạt động đồng xử lý chất thải nguy hại) thuộc các quy hoạch có nội dung về quản lý, xử lý chất thải do cơ quan có thẩm quyền từ cấp tỉnh trở lên phê duyệt theo quy định của pháp luật.
Như vậy, việc Công ty Cổ phần Vương Anh hoạt động xử lý chất thải nguy hại ngay sát cạnh khu dân cư và được cấp phép hoạt động đến nay liệu đặt ra nhiều vấn đề đáng hỏi về quy trình thẩm định của các cơ quan chức năng?
Dưới góc nhìn Kinh tế Môi trường, một dự án cụm công nghiệp chỉ thực sự tạo ra giá trị khi lợi ích kinh tế mà dự án mang lại lớn hơn tổng chi phí xã hội và môi trường mà cộng đồng phải gánh chịu. Chi phí đó không chỉ là chi phí xử lý chất thải của doanh nghiệp. Đó còn có thể là chi phí cơ hội của quỹ đất; chi phí giải phóng mặt bằng; chi phí tái định cư; chi phí bảo đảm sinh kế cho người dân; chi phí xử lý ô nhiễm; chi phí giám sát môi trường; thậm chí là những tổn thất khó định lượng nếu người dân phải sống nhiều năm trong tình trạng không biết khu đất và căn nhà của mình sẽ được xử lý như thế nào.
Do đó, với Sơn Cẩm 3, bài toán phát triển trong giai đoạn tới cần được tiếp cận theo hướng “hiệu quả kinh tế đi cùng hiệu quả xã hội và môi trường”.
Thứ nhất, cần công khai và cập nhật tiến độ thực hiện dự án, phạm vi đất đã được Nhà nước cho thuê, diện tích còn lại, tiến độ giải phóng mặt bằng và phương án xử lý đối với các hộ dân bị ảnh hưởng.
Thứ hai, đối với các hộ phải di chuyển, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần được thực hiện theo đúng quy định, đồng thời quan tâm đến khả năng ổn định cuộc sống sau tái định cư thay vì chỉ hoàn thành thủ tục bàn giao mặt bằng.
Thứ ba, cần rà soát toàn bộ lịch sử sử dụng đất tại những khu vực có nguồn gốc đất doanh nghiệp, đất nhà ở tập thể và đất đã được bố trí cho người lao động. Việc giải quyết hồ sơ đất đai cần dựa trên tài liệu pháp lý, hiện trạng sử dụng đất và quy định pháp luật hiện hành, tránh để tình trạng hồ sơ kéo dài tiếp tục tạo ra bất định cho người dân.
Thứ tư, yêu cầu bảo vệ môi trường cần được đặt ngay từ khâu xây dựng hạ tầng cụm công nghiệp. Hạ tầng xử lý nước thải, chất thải, kiểm soát bụi, tiếng ồn, khí thải và các nguy cơ phát sinh từ hoạt động chế biến khoáng sản phải được xem là hạ tầng thiết yếu, không phải phần việc bổ sung sau khi nhà máy đi vào hoạt động.
Thứ năm, cần tăng cường cơ chế giám sát môi trường có sự tham gia của cộng đồng. Những kết quả quan trắc có liên quan trực tiếp đến môi trường sống của người dân cần được công khai, dễ tiếp cận và có cơ chế tiếp nhận, phản hồi khi xuất hiện phản ánh. Và cần làm rõ đúng –sai trong quá trình thẩm định, cấp phép hoạt động của Công ty cổ phần Vương Anh.
Cụm công nghiệp Sơn Cẩm 3 từng được xác định là một dự án nhằm góp phần phát triển công nghiệp của thành phố Thái Nguyên. Thành phố cũng từng định hướng phát triển các cụm công nghiệp theo hướng đồng bộ hạ tầng và thu hút đầu tư.
Ở góc độ phát triển kinh tế, việc hình thành các cụm công nghiệp có thể tạo thêm không gian sản xuất, thu hút doanh nghiệp, việc làm và nguồn thu. Nhưng đối với cộng đồng dân cư nằm trong vùng dự án, hiệu quả của một dự án không thể chỉ được nhìn từ phía nhà đầu tư hay cơ quan quản lý. Một dự án được coi là phát triển bền vững khi người dân có thể nhìn thấy rõ quyền lợi, nghĩa vụ và tương lai của chính mình trong quá trình phát triển đó.
Trường hợp Sơn Cẩm 3 vì vậy đặt ra một thông điệp rộng hơn cho quá trình phát triển công nghiệp của Thái Nguyên: quy hoạch phải có thời hạn thực hiện rõ ràng; dự án phải có trách nhiệm giải trình; đất đai phải được sử dụng hiệu quả; môi trường phải được kiểm soát ngay từ đầu và quyền lợi chính đáng của người dân phải được đặt trong cùng một bài toán với lợi ích đầu tư.
Khi dự án đã bước sang giai đoạn pháp lý mới, điều người dân chờ đợi không chỉ là những công trình hạ tầng mọc lên trên khu đất quy hoạch, mà là một quá trình triển khai minh bạch, đúng pháp luật, có trách nhiệm với môi trường và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước – doanh nghiệp – cộng đồng.
Và đặc biệt, trách nhiệm của cơ quan chức năng trong việc thanh kiểm tra và công khai minh bạch các kết quả quan trắc định kỳ, số liệu môi trường của Công ty cổ phần Vương Anh để người dân nắm bắt và theo dõi giám sát hoạt động.
Đó cũng chính là thước đo quan trọng để một cụm công nghiệp không chỉ “được triển khai”, mà thực sự trở thành một thành tố của nền kinh tế xanh và phát triển bền vững.
(Còn nữa)
P.V
